Улууспут ыһыаҕа сыллата түһүлгэтэ кэҥээн, өбүгэни кытта ситимнээх араас куонкурустар үрдүк таһымнаахтык уонна ситиһиилээхтик ыытыллан, дьон сэҥээриитин, махталын ылыан ылар.
Сыллата ыытыллар тимир уустарын күрэһэ быйыл ыһыах түһүлгэтигэр “Быһар быһах “диэн аатынан ыытылынна. Манна улууспут нэһилиэктэриттэн 11 тимир ууһа кыттыыны ылла. Дьулус Марков, Сергей Оконешников, Василий Макаров, Гаврил Оконешников, Дмитрий Сергеев уонна Леонид Говоров таас руданы уһааран уһаардылар.
Маска, мууска,тимиргэ барытыгар дьоҕурдаах маастар Дьулус Марков бэйэтин массыынатынан, моторкатынан баран, Алдан өрүс Өлүөнэ Эбэҕэ кэлэн түһэр сириттэн отучча киилэ болгуо тимири хомуйан аҕалбыт. Манна улуус дьаһалтата уматыгынан көмөлөспүт. Тимири уһаарыыга К.К.Колесов аатынан Олоҥхо Дьиэтин салалтата (сал. Айталина Васильева) отучча куул көмөрү биэрбиттэр.
Түһүлгэҕэ улуус баһылыга Дмитрий Тихонов уонна улуус дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Иннокентий Андросов ыалдьыттааннар, оһоххо 21 киилэ таас руда уһаарыллан, 6 киилэ курдук болгуо тимир тахсыбытын көрөн, мас балтанан охсон сууластылар. Аал уот Эһэтэ үөрдэҕинэ тимир уһаарыыта табыллар буолан, уустар сүргэлэрэ көтөҕүллэн, алта түһүмэхтээх күрэскэ бэйэлэрин сатабылларын толору көрдөрөн кииристилэр.
Дьүүллүүр сүбэҕэ улуустааҕы тимир уустарын түмсүүтүн салайааччы, СӨ норуотун маастара Леонид Говоров бэрэссэдээтэлинэн, чилиэннэринэн култуура исписэлииһэ Василий Ядрихинскэй, саха быһаҕын сытыылыыр маастар Николай Сергеев үлэлээтилэр.
Быһах биитэ төһө тулуурдааҕын бэрэбиэркэлиир тургутукка бастаан төһө кыраамынан, киилэнэн сабы быһыы, онтон быһаҕы биитинэн тутан алтантан турбаны уон киилэлээх ыйааһынынан баттатан туран сулбу тардан ылыы, салгыы 4 см диаметрдаах хатыҥ маһы быһыы, үс утахтаах ханаат быаны сүүрбэлиитэ, онтон 40-х былаахыны быһах төбөтүнэн дьөлө үүттээн итиэннэ түмүккэ, эмиэ сабы быһан, быһах биитин төһө туппутун, төһө сыппаабытын-сыппаабатаҕын биллилэр.
Дьүүллүүр сүбэ биир сүбэнэн быһах биитин тутар кыайыылаахтары таһаарда:
Сергей Оконешников (Табаҕа) бастакы миэстэни ылан 50000, Айал Карамзин (Тумул) иккис миэстэни ылан 30000, Радион Шарин (Мэлдьэхси) үһүс миэстэни ылан 20000 солкуобайдаах бириистэри туттулар.
Аҕыс ый кыһыннаах тыйыс айылҕа олохтоохторугар өбүгэттэн кэлбит туттар тэриллэрбитин оҥорор тыын суолталаах дьарыкпытын үүнэр көлүөнэ ыччакка тиэрдэр сыаллаах ыытыллар тэрээһини көҕүлээччи улуус, Олоҥхо дьиэтин дьаһалталарыгар уонна кыттыыны ылбыт маастардарга улуустааҕы тимир уустарын түмсүүтүн салайааччы, СӨ норуотун маастара Леонид Прокопьевич махталын тиэртэ. Кини бу күн тимир болгуо уһаарыллан тахсыбыттыттан үөрэн: “Итии баҕайы күннэргэ оһох кыраадыһа наһаа үрдээн тимир болгуо мээнэ тахсааччыта суох, руданы уматан кэбиһэн туох да тахсыбакка хаалыан сөп. Эһэкээммит бэристэ, түһүлгэбит үтүө түмүктээх буолла, сыалбытын ситистибит”, – диэн санаатын үллэһиннэ.
“Быһар быһах“ күрэс кэннэ уустар быһаҕы тургутар “Заруба” диэн кэмиэрчэскэй оонньууга оонньоотулар. Бу оонньуу сыллата Москваҕа ыытылларыгар биһиэннэрэ баран ситиһиилээхтик кыттан кэлэллэр. Манна 7 уус бириэмэҕэ кыттан, кыайыылааҕынан Николай Костромин (Аллараа Бэстээх) тахсан, харчынан бирииһи тутта.
Марелла Баишева.