Тымныы Өймөкөөнтөн сылааһы аҕаллылар

Муус устар 8 күнүгэр Арассыыйаҕа Сомоҕолоһуу, өрөспүүбүлүкэҕэ Култуура, Өймөкөөҥҥө учуонай, геолог, географ Сергей Владимирович Обручев Индигиирдээҕи экспедициятын 100 сылларынан Тымныы полюһуттан Ытык Өймөкөөн сириттэн отуттан тахса киһилээх дэлэгээссийэ биһиги улууспутугар айаннаан кэллэ. Ыалдьыттары кытта Аллараа Бэстээххэ улуус дьаһалтатыгар истиҥ көрсүһүү  буолла.

Өймөкөөн, Уус Ньара уонна Томтор нэһилиэктэриттэн хомуллан кэлбит дэлэгээссийэни  улуустааҕы култуура управлениетын салайааччыта Аксинья Семеновна Сивцева салайан илдьэ сылдьар. Быйыл Өймөкөөн улууһун олохтоохторо Саха сирин хотугулуу илин улуустарыгар кыһыл көмүһү булбут, Өймөкөөнү тымныы киининэн биллэрбит, олохтоох култуураны үөрэппит, устуоруйаҕа хаалар каадырдары оҥорбут фотограф Сергей Обручев Черскэй сиһин арыйбыт Индигиирдээҕи экспедицията 100 сылын киэҥ хабааннаахтык бэлиэтээн саҕалаабыттар. Улуус киинигэр Уус Ньараҕа элбэх омук тоҕуоруһан бырамыысыланнаһы сайыннаран үлэлииллэр-хамсыыллар. Түөрт улуу сис ситимнэһэр Өймөкөөн улууһугар өбүгэ саҕаттан айылҕа оҕото дэтэр төрүт олохтоох удьуор табаһыт дьиэ кэргэннэр, эбээн омук сатабылын тэнитэр, ситимин салгыыр, өбүгэни утумнуур ыччаттар олороллор.

“Ытык Өймөкөөнтөн – Тымныы кииниттэн истиҥ илдьит” кэнсиэр Майаҕа Д.Ф.Ходулов аатынан култуура киинигэр сааланы толору көрөөччүнү муста. Фойеҕа геолог, географ Сергей Обручевка аналлаах быыстапканы Томтордооҕу кыраайы үөрэтэр түмэл салайааччыта Айталина Прокопьевна Иванова сырдатта.

Улууспут баһылыга Дмитрий Тихонов, Майа дьаһалтатын баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччы Наталья Пахомова ыалдьыттары, Өймөкөөн улууһун баһылыгын Александр Оконешниковы сыанаҕа тахсан эҕэрдэлээтилэр.

Дмитрий Иванович улууспутугар кэлэн үтүө түһүлгэни тэрийбиттэригэр ыалдьыттарга  махтанна. “Бу икки улуустан элбэх ыччат дьоммут сүрэхтэринэн сөбүлэһэн ыал буолан, оҕо-уруу тэнитэн олороллор. Биһиги улууспут аатын ааттата сылдьар ыччат да, улахан дьон да элбэх. Ол иһигэр, бүгүн манна кэлэн ыллыы-туойа сылдьар Филипп Захаровпыт, ИДьМ органыгар үлэлиир Василий Сивцев, Өймөкөөн улууһун 12 сыл салайбыт Роман Иванович Брызгалов – Абытай  Арамаан бааллар. Роман Иванович Өймөкөөҥҥө баһылыктаан олорон Магадаантан уот ситимэ кэлэрин ситиспитэ, бырамыысыланнас сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрсэн биһигини үйэлэргэ ситимнээбит киһинэн буолар. Кинилэр ааттарынан киэн туттабыт. Александр Савельевичтыын эдэр сааспытыттан билсэбит, ыарахан да, үтүө да күннэрбитигэр куруутун бииргэ буолан кэллибит. Инникитин да улуустарбыт уонна төрөөбүт Сахабыт сирин  сайдыытыгар бииргэ үлэлиэхпит-хамсыахпыт, айыахпыт-тутуохпут”, – диэн туран улууспут олохтоохторун ааттарыттан Эҕэрдэ сурук уонна өйдөбүнньүк бэлэх туттарда. Наталья Гаврильевна ытык сиртэн кэлбит дэлэгээссийэҕэ махтанан туран салайааччыларыгар Майа дьаһалтатын баһылыгын Эҕэрдэ суруктарын туттарда.

Александр Савельевич: “Биһигини олус иһирэхтик көрсүбүккүтүгэр барҕа махталбын биллэрэбин. Биһиги улууспутугар  бырамыысыланнас баар буолан элбэх тэрилтэлэр үлэлииллэр уонна тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанабыт. Көмүскэ үлэлиэн, үөрэниэн баҕалаах ыччат баар буоллаҕына улуускут дьаһалтатын нөҥүө билсэҥҥит биһиэхэ кэлиҥ, күүс-көмө буолуохпут. Ааспыт сылга буолбут халаан содулун туоратыыга биһиги улууска сүҥкэн көмөҕүтүгэр махталбытын биллэрэ таарыйа,  быйыл Арассыыйаҕа Сомоҕолоһуу, өрөспүүбүлүкэҕэ Култуура сылларын чэрчилэринэн ыччаппыт, дьоммут-сэргэбит талаанын көрдөрө уонна эһиги улуускут култууратын үлэһиттэрин билсэ, уопут атастаһа кэллибит, – диэтэ. Кини Дмитрий Тихоновка Махтал суругу кытта өйдөбүнньүк бэлэхтэрин туттарда.

Өймөкөөн улууһугар Байаҕантай, Бороҕон уустарыттан төрүттээх төһүү үлэһит дьон ураа муостааҕы, сыспай сиэллээҕи иитэн, төрүт үгэстэри тутуһан, ырыа куттаах, айар дьоҕурдаах ыччаты тэнитэн олороллор. 1-кы гильдиялаах атыыһыт, мэссэнээт Николай Осипович Кривошапкин, саха уус-уран литэрэтиирэтин бастакы кириитигэ, суруйааччы Николай Максимович Заболоцкай – Чысхаан, саха бастакы лиирик-бэйиэтэ Пантелеймон Яковлевич Тулааһынап, иккис дойдутун курдук таптаан, сэттэ төгүллээн ыҥыырдаах ат үрдүгэр олорон айаннаан, Өймөкөөн дьонугар-сэргэтигэр күүс-көмө буолбут, ыһыах ыһан сэргэлэри туруортаабыт Өксөкүлээх Өлөксөй сырдык ааттарынан өймөкөөннөр киэн тутталлар, сүгүрүйэ махтаналлар.

2023 с. Ытык Өймөкөөҥҥө “Айыы санаа айана” өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕа ыытыллыбыта. Сахабыт Өрөспүүбүлүкэтин устуоруйата саҥа үйэҕэ үктэнэр алгыһа түһэриллибитэ, сайдыы суолун аартыга арыллыбыта. Туризм улуус инники сайдыытын биир сүрүн тосхоло буолан, Тымныы киинигэр аан дойду 84 араас дойдутуттан туристар Чысхааны көрсө кэлэн барбыттар. Ааспыт кыһын экстремальнай марафоҥҥа Арассыыйа 44 эрэгийиэниттэн кыттыбыттар.

Кэнсиэр “Өймөкөөн – Чысхаан дойдута” сюитанан саҕаланна. Манна томороон тымныыны көрдөрөр көмүс мөһүүрэ толбонноох, дьүкээбил суһума оонньуур, алмаас таастыы күлүмүрдүүр сиэдэрэй көстүүмнээх Чысхаан Хаан Хаарчааналарыныын, тамайар табалардаах саха, эбээн, нуучча,  оһуордаах-симэхтээх, түүлээххэ сууламмыт Далбар Хотуттар хараҕы манньыттылар, сүрэҕи долгуттулар.

“Туйаарыма” ырыа ансаамбыла улуустарын өрөгөй ырыатынан арыйда. Улуу Чысхаан дойдутун туһунан киинэнэн дьүһүйүү улахан экрааҥҥа көрдөрүллэ турбута кэнсиэр ис хоһоонун байытта.

Тиэлигиттэн төрүттээх биир дойдулаахпыт Филипп Захаров Өймөкөөн кыыһын Ульяналыын ыал буолан олорбуттара уонтан тахса сыл буолбут, үс оҕолоохтор. Филипп култуура киинин уус-уран салайааччытынан, кэргэнэ Ульяна култуура киинин дириэктэринэн үлэлииллэр. Кинилэр “Өйүмү” диэн фольклор бөлөҕүн тэриммиттэр. Захаровтар хас биирдии дьиэ кэргэҥҥэ ил-эйэ олохсуйдун, кэрэ эйгэ ыалластын диэн “Эһиэхэ анаан”, СӨ култууратын туйгуна Филипп Захаров салайааччылаах “Өймөкөөн сулустара” улуустааҕы ырыа күрэҕин муҥутуур кыайыылаахтара, 2025 с. түмүгүнэн бастыҥ уус-уран бөлөх аатын ылбыт  “Дуораан” эр дьон ырыа бөлөҕө “Умулларыма” ырыаларын бэлэх ууннулар.

Эбээн култууратын тарҕатааччы Михаил Абрамов “Һээдьэни” толордо. “Золотинка” норуодунай үҥкүү ансаамбыла “Сомоҕолоһуу үҥкүүтэ”, “Доҕордоһуу үҥкүүтэ”, “Молдавскай”, “Марафон” флешмоб, дуэт толоруутугар “Эдьиийдээх балыс” үҥкүүлэр, Аксинья, Ньургун Гермогеновтар кырыымпалаах “Үрүҥ туллук ини мөлбөстүүр” дуэттара, Агафья Готовцева “Өймөкөөн вальса”, өрөспүүбүлүкэтээҕи, аан дойдутааҕы ырыа күрэстэрин лауреата, дипломаана Дмитрий Винокуров “Ырыа, эн ыллан”, Томтордооҕу култуура дьиэтин уус-уран салайааччыта Евдокия Готовцева “Ийэлээх аҕам”, дойдутун кэрэ айылҕатын хаартыскаҕа түһэрэн үйэтитэр фотограбынан биллэр, дьүрүлдьүт, ырыаһыт Семен Сивцев – Өймөкөөн Сэмэнэ “Индигир хайалара” сололара, о.д.а. нүөмэрдэр көрөөччү кутун туттулар. Киэҥ ис хоһоонноох кэнсиэри Уус Ньараҕа үлэлиир режиссер Татьяна Заболоцкая Филипп Захаровтыын ыыттылар.

Саха, нуучча, эбээн, о.д.а. олохтоох омуктар төрүт үгэстэрин, култуураларын, духуобунастарын сайыннарар үлэ тиһигин быспакка тэтимнээхтик ыытылларын бу кэнсиэргэ көрөн дуоһуйа сынньанныбыт.

Очуос таас хайалардаах, кыһыннары тоҥмот уулаах Индигиир өрүстээх, аар-саарга тымныытынан билиниллибит Өймөкөөн сирин ырыа-тойук, үҥкүү-битии аргыстаах талааннаах ыччатыгар, ытык-мааны дьонугар-сэргэтигэр таһаарыылаах үлэни, элбэх доҕоттору баҕарабыт.

 

Марелла Баишева.