Саха тыйаатырын төрүттэммитэ 120-с сылын көрсө
Балаҕан ыйын 26 күнүгэр Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын үбүлүөйдээх 120-с айар дьылын саҕалыыр тэрээһин буолла. Күн киэһэриитэ тыйаатырга дьон-сэргэ тоҕуоруһан барда. Сахалыы сиэринэн алгыс сиэрэ-туома ыытылынна, буруо унаарыйда, алаадьы минньигэс сыта дыргыйда.
Александр Жирков: “Василий Местников – саха ускуустубатын сайдыытыгар уһулуччу суолталаах киһи”
Быйылгы айар дьыл арыллыыта Саха тыйаатырын төрүстэспит, саха ускуустубатын сайдыытыгар уһулуччу суолталаах диэйэтэл, ССРС, Саха АССР норуодунай артыыһа, педагог, режиссер Василий Васильевич Местников айар үлэтигэр ананна. “Ити – саамай сөптөөх быһаарыы. Василий Местников саха ускуустубатын сайдыытыгар уһулуччу суолталаах киһи буолар”, – диэн Ил Түмэн бэрээссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, саха тылын, култууратын, ускуустубатын сайыннарыыга, уһулуччу кылааты киллэрбит үтүө дьоммут аатын үйэтитиигэ сүҥкэн үлэни ыытар норуот дьокутаата Александр Жирков тыл эттэ.
Александр Николаевич бу күн Кыргыстаан өрөспүүбүлүкэтиттэн айаннаан кэлбит. Аҕыйах хонуктааҕыта Кыргыстаан судаарыстыбаннай түмэлигэр саха судаарыстыбаннаһын төрүттэспит биир дойдулаахпыт Максим Аммосовка аналлаах тохтоло суох үлэлиир экспозиция аһыллыбытын үөрүүлээх быһыыга-майгыга иһитиннэрдэ. Сахаларга да, кыргыыстарга да бэлиэ түгэн буолла.
Александр Жирков иккис бэлиэтээһинэ – Саха тыйаатыра төрүттэммит кэмин 1906 сыл тохсунньу 3 күнүттэн ааҕарга бүтэһиктээх быһаарыы ылыллыбыт! Ил Дархан дьаһал биэрбит, бу күннэргэ бирикээс тахсыахтаах.
Саха тыйаатырын устуоруйатын ахтан-санаан ааста:
– Бу иннинэ Саха тыйаатырын устуоруйатын 1924 сылтан ааҕан кэлбиппит. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй, Соппуруон-Алампа уо.д.а. туруорсууларын түмүгэр, бэйлэрэ эмиэ баҕа өттүлэринэн күүскэ үлэлэһэн өрөбөлүүссүйэ быдан буолуон иннинэ, чопчулаатахха, 1906 сыллаахха тыйаатыры тэрийбиттэрэ. 1906 с. тохсунньу 3 күнүгэр “Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн” олоҥхо-испэктээги туруорбуттара. Бу испэктээги өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри 20-тэ көрдөрбүттэрэ. Утарсыы, бобуу, хааччах баарын үрдүнэн улахан хамсааһыны таһаарбыттара. Эмиэ ити сыл саха бастакы пьесата – “Манчаары” – сыанаҕа турбута. Онон, тыйаатырбыт төрүттэммитэ 1924 сылтан буолбакка, 1906 с. ааҕыллара саамай сөптөөх быһаарыы. Бэлиэтээн этэбин: Саха тыйаатыра Арассыыйа үрдүнэн 10 саамай кырдьаҕас тыйаатырдар кэккэтигэр киирдэ. Онтон национальнай тыйаатырдарга – бастакы!” – диэн этээтин кытта ытыс тыаһа өрө хабылынна. Эбэн эттэххэ, национальнай өрөспүүбүлүкэлэртэн татаардар тыйаатырдара саамай кырдьаҕаһынан ааттанара. Ол гынан баран татаардар бэйэлэрэ тыйаатырдарын төрүттэммит кэмин 1906 сыл бүтүүтүттэн билинэллэр. Инньэ гынан, саха тыйаатыра бастаан таҕыста.
Александр Жирков Саха тыйаатырын төрүстэспит Василий Местников айар олоҕуттан, үлэтиттэн-хамнаһыттан бэлиэ түгэннэри сырдатта:
– Саха тыйаатырын сэргэ Олоҥхо, Опера уонна балет тыйаатырдара бүгүҥҥү киэһэҕэ кыттыспыттара хайҕаллаах. Тоҕо диэтэххэ, Василий Васильевич бу үс тыйаатыр төрүттэниитигэр кылаатын киллэрбит киһи. Сахаттан бастакынан театральнай үрдүк үөрэххэ киирбитэ. Үөрэнэ киирэн баран 1932 с. оччолорго музыкальнай-драматическай училищеҕа (билиҥҥинэн ГИТИС) саха оҕолоро үөрэнэллэрин туруорсубута. “Саха норуота театральнай ускуустубатын сайыннарыан баҕарар. Исписэлиистэр тиийбэттэр. Саха талааннаах оҕолорун үөрэттэриэххэйиҥ” диэн өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар, Арассыыйа култууратын министиэристибэтигэр тиийэ туруорсубута. ГИТИС дириэктэринэн лэгиэндэ буолбут Василий Чапаев кэргэнэ үлэлиирэ. Киниэхэ киирэн туруорсан, тылын ылыннаран, ситиһии көтөллөөх Сахатын сиригэр төннөн кэлбитэ. Биир ый иһигэр куонкурус тэрийэн, бастакы бөлөх Москубаҕа айаннаабыта. Уустаах Избеков, Матрена Слепцова, Марк Слепцов, Мария Белолюбская уо.д.а. барбыттара. Кинилэр норуодунай артыыска тиийэ үүнэн-сайдан тахсыбыттара.
Уопсайынан, Василий Местников саха ускуустубута сайдарыгар тугунан да кэмнэммэт уһулуччу өҥөлөөх киһи. Холобур, 1937 с. “Туйаарыма Куону” туруорбута. Ньургун Боотур оруолун Михаил Жирков, Туйаарыма Куону Мария Новгородова оонньообуттара. Ити испэктээктэн тирэнэн, 1940 с. саха сыанатыгар аан бастакынан “Ньургун Боотуру” туруоран көрөөччүнү түмпүтэ. Бу испэктээк баара-суоҕа 3 сыл иһигэр 100 төгүл турбута! Саха тыйаатырыгар, ускуустубатыгар улахан түгэн буолбута. “Саха эпоһын ханнык баҕарар театральнай жанрга киллэриэххэ сөп” эбит диэн итэҕэппитэ, Күлүмнүүрдээх эппит этиилэрин бигэргэппитэ.
Талааннаах режиссер аатын үйэтитэр кинигэ сүрэхтэннэ, быыстапка турда
Бу күн Василий Местников олоҕун кэрэһэлиир кинигэ сүрэхтэннэ. Бастакы ахтыы кинигэ бэчээттэнэн тахсыбыта үйэ аҥаарыттан ордубут. Мэҥэ Хаҥалас култууратын үлэһиттэрэ уонна бибилэтиэкэтэ кинигэтэ хомуйан-таҥан оҥордулар. Манна урукку ахтыылары сэргэ саҥа ахтыылар эмиэ таҥыллан киирдилэр. Итиэннэ Аллараа Бэстээх култууратын дыбарыаһыгар Василий Местников аатын иҥэрдилэр. Александр Жирков кинигэ тахсыытыгар үлэлэспит, кыттыспыт махтал суруктары туттарда. “Бу киэһэ тыйаатыр саалатыгар кинигэ тахсыытыгар үлэлэспит улуус баһылыга Дмитрий Тихонов, Кыталый Баһылай Мэҥэ Хаҥалас култууратын үлэһиттэрэ кэлэн олороллор”, – диэн бэлиэтээтэ.
Тыйаатыр фойетыгар режиссёр олоҕун омоон суолларын сырдатар быыстапка турда. Мустубут дьон сэдэх хаартыскалары, бэчээттэниилэри (публикациялары), докумуоннары сэргээн көрдүлэр. Ону таһынан, кинигэ сүрэхтэниэн аҕай иннинэ Саха тыйаатыра “Ньургун Боотур” олоҥхо-туруорууга сыһыаннаах матырыйааллары “Культура для Победы” быыстапкаҕа көрдөрбүтэ. Экспозицияҕа сэрии кэминээҕи хаартыскалар, афишалар уонна И.В. Сталинтан тэлэгэрээммэ куоппуйата бааллар. Сталин тыйаатыр кэллэктиибигэр “Дьулуруйар Ньургун Боотур” тааҥка тутуутугар үбүнэн көмөлөспүттэрин иһин махтанан тэлэгэрээммэ ыыппыт. Быыстапкаҕа СӨ норуодунай артыыстарыгар, сэрии сылларын оҕолоругар Михаил Семеновка уонна Зоя Багынановаҕа өйдөбүнньүк бэлэхтэри туттардылар.
Дьоро киэһэ түгэннэриттэн
Саха академическай тыйаатыра, Олоҥхо тыйаатыра, Опера уонна балет тыйаатыра “Туйаарыма Куо”, “Олох оонньуура”, “Наара суох”, “Хаарыан Хампа кытылым” испэктээктэри уонна “Ньургун Боотуртан” быһа тардыыны көрдөрдүлэр. Саха бастакы режиссёрдарыттан биирдэстэрэ Василий Местников олоҕуттан бэлиэ кэрчиктэри арыйдылар.
Саха тыйаатыра үбүлүөйдээх саҥа айар дьылын киэҥ былааннаах көрсөрүн иһитиннэрдэ. Ол курдук, Поволжья куораттарынан улахан гостуруолга айанныырга бэлэмнэнэр. Көрөөччүлэр тыйаатыр уһулуччу туруорууларын көрүөхтэрэ, саха ускуустубатын кытта билсиэхтэрэ. Гостуруол афишатыгар Андрей Борисов туруоруутугар “Илиир Хоруол” лэгиэндэ буолбут испэктээк, Сергей Потапов “Маастар уонна Маргарыыта”, Руслан Тараховскай “Тулаайах оҕо” испэктээктэрэ киирдилэр.
Саха тыйаатырын саҥа сезонун арыллыытын тэрээһинэ “Саха норуотун ускуустубата сайдарын туһугар күүспүн харыстыам суоҕа. Биир умнуллубат улахан оҥкулу оҥордум, ону умнуохтара суоҕа диэн эрэнэбин” диэн Василий Местников этиитинэн түмүктэннэ.
Истиҥ эйгэлээх дьоро киэһэ буолла. Саха тыйаатырын үбүлүөйдээх 120-с айар дьыла саҕаламмытынан!
Диана КЛЕПАНДИНА.
