Бу күннэргэ «Тумул» тыа хаһаайыстыбатын производственнай кэпэрэтиибин дириэктэрэ, Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бочуоттаах олохтооҕо, Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата Таисия Десяткинаттан тоҕус ый түмүгүнэн кэпэрэтиип үлэтин-хамнаһын сырдатарыгар көрдөстүм.
Онуоха Таисия Васильевна уопуттаах салайааччы буолан тута саас-сааһынан үлэтин маннык билиһиннэрдэ:
— Биһиги кэпэрэтииппит хаһаайыстыбата 623 гектар оттуур сирдээхпит. Быйыл онно эбии сир эттэһэн, барыта 863 гектарга оттоотубут. Ол иһигэр, Төхтүртэн Андрей Холмогоров хаһаайыстыбатыттан 218 гектар сири, о.э. түөрт улахан алааһы эбии эттэһэн оттооммут, кыстыыр оппутун буллубут.
Кэпэрэтиип иһинэн 3 звенону тэрийэн үлэлэттибит. Дмитрий Десяткин салайааччылаах механизированнай звено 5 тиэхиньикэнэн, 8 киһилээх биригээдэтэ Эбэнэн, алаастарынан оттоото. Киниэхэ 345 гектар сир сыһыарыллан 350 туонна от былаана тиэрдиллибитин, 370 туонна оту оттоон, былаанын 106 бырыһыан толордо. Альберт Громов салайааччылаах механизированнай аҥардаах звено 300 гектар сиргэ оттоото. 280 туонна былааннааҕын 4 тыраахтарынан, 5 киһилээх звено алааһынан уонна өрүс сиринэн 260 туонна оту оттоон, былаанын 93 бырыһыан толордо.
Төхтүр сиригэр Спиридон Десяткин салайааччылаах түөрт тиэхиньикэлээх 4 киһилээх мобильнай звено тэриллэн, 218 гектар сири оттоото. Звено 300 туонна былааннааҕын 314 туонна оту оттоон, былаанын 105 бырыһыан толордо.
Онон, отчуттар биригээдэлэригэр үс звенонан 900 туоннаҕа былаан тиэрдиллибитин, 944 туонна оту оттоон, былааны 105 бырыһыан толордулар.
Ону таһынан, быйыл саас барыта 541 гектарга бурдук ыспыппыт. Ол иһиттэн 80 гектар сүөһү аһылыгар анаан, 461 гектары бурдукка анаан. Быйыл икки ыйы быһа ардаабакка кураан буолан бурдук сиппэккэ, гидрометеорологическай киини кытта дуогабардаһан ыыппыт чинчийии түмүгүнэн аах оҥоһуллан, 46 гектардаах эбиэс, 53 гектардаах дьэһимиэн бааһыналарын үүнүүлэрэ сүөһү аһылыгар анаан көһөрүлүннэ. Күн бүгүн 211 гектар хомулунна. Ол иһигэр, 362 гектары бурдукка анаан хомуйа сылдьабыт. Бүгүҥҥү күҥҥэ 111 гектар эбиэс хомуллан, 61 туонна эбиэһи ыллыбыт, о.э. 1 гааттан биэс аҥардыы сэнтиниэр ылылынна. Сэлиэһинэй 100 гаа хомуллан, 63 туоннаны ыллыбыт, о.э. гааттан 6,3-түү сэнтиниэри ыллыбыт. Барыта 211 гектар бааһына сириттэн 124 туонна бурдук хомулунна, о.э. гааттан 5,8-тыы сэнтиниэр хомулунна. Сиилэскэ 400 туонна былааннаахпытын 372 туонна сиилэс угуллубута. Билигин зеленка хомуйа сылдьабыт. Хомуурга комбайнердар Петр Оконешников, Николай Десяткин, “ЗИЛ” массыынанан бурдук таһыытыгар Геннадий Атласов үлэлии сылдьаллар.
Эбиэһи улуус иһигэр сылгыга анаан атыылыахтаахпыт. Сэлиэһинэйи комбикорм оҥорор собуоппутугар туттарабыт.
Өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Зоя Верховцева сэбиэдиссэйдээх “Хомус” сайылыкка ньирэйдэри сайылаттыбыт. Өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна Альберт Громов сэбиэдиссэйдээх “ЭбэТүгэҕэ” сайылык “Эрэл” пиэрмэтигэр 5 ыанньыксыт, Антонина Верховцева сэбиэдиссэйдээх “Дьаам” пиэрмэтигэр 5 ыанньыксыт үлэлииллэр. Барыта 10 ыанньыксыт, 3 ньирэй көрөөччү, 2 субан сүөһү бостууга үс сайылыгынан сайылаатылар. Маны сэргэ, үүт тутааччы, сиэмэһит, бостууктар, солбуук о.д.а. үлэһиттэр бааллар.
Тоҕус ый түмүгүнэн 535 туонна үүт ыаныллан, 500 туонна үүт туттарылынна. Үүтү туттарыы былаана 450 туонна этэ. Сыл бүтүөр диэри эбии 530 туоннаны туттарыахпыт диэн ааҕынабыт, онон 80 туонна үүт туттарыытыгар эбии квота көрдүүбүт. 9 ый түмүгүнэн кэпэрэтиип үрдүнэн биирдии ынахтан 2486 киилэ үүт ыанна. Биирдии ынахтан “Дьаам” пиэрмэ 2606 киилэ үүтү ыата, “Эрэл” уонна “Эбэ Түгэҕэ” пиэрмэлэр 2353 киилэ үүтү ыан туттардылар. Биирдии ынахтан Саргылана Свинобоева 3014 киилэ, Саргылаана Елисеева 2747 киилэ, Татьяна Десяткина 2670 киилэ, Антонина Ковлекова 2661 киилэ үүтү ыан үрдүк көрдөрүүнү ситистилэр.
Ыанньыксыттар сайыҥҥы түөрт ыйга биирдии ынахтан 1300 киилэ үүтү ыырга эбэһээтэлистибэ ылыммыттарын аһары толорон иһэллэр. Хаһаайыстыба үрдүнэн 1585 киилэ үүт биирдии ынахтан ыанна. Ол иһигэр, Дьаам сайылык 1660, Эбэ түгэҕэ сайылык 1514 киилэ үүтү ыыры ситистилэр. Саргылана Свинобоева 1776, Саргылана Елисеева 1734, Татьяна Десяткина 1706, Антонина Ковлекова 1604 киилэ үүтү биирдии ынахтан сайыҥҥы ыйдарга ыатылар. Онон үүккэ былаан аһары толоруллан иһэр.
200-тэн тахса ыанар ынахтаахпытыттан 186 ньирэйи ылбыппыт. Билигин Зоя Верховцева сэбиэдиссэйдээх Хомус сайылыкка 132 ньирэйи Христина Птицына, Варвара Романова, Валентина Титова көрөллөр. Сайыҥҥы түөрт ый түмүгүнэн Христина Птицына 102 киилэ, Варвара Романова 91 киилэ, Валентина Титова 89 киилэ төлөһүттүлэр.
Ыам ыйыгар 208 төбө субан сүөһү сиргэ тахсыбыта. Манна бостууктар Владимир Егоров, Семен Миронов хас биирдии ыччат сүөһүнү 80-90 киилэ улаатыннарарга эбэһээтэлистибэ ылынан үлэлии сылдьаллар. Үүппүтүн-эппитин “Хоту” аһы-үөлү оҥорор кэпэрэтииби кытта дуогабардаһан туттарабыт. Балаҕан ыйын саҥатыттан ыччат сүөһүнү эккэ анаан Төҥүлүтээҕи буойунаҕа туттаран саҕалаатыбыт.
Ааспыт сылларга икки ыанньык сайылык титииктэрэ саҥардыллыбыта, үлэһиттэр олороллоругар саҥа дьиэлэр тутуллубуттара. Быйыл “Хомус” ньирэй сайылыгын саҥардыыны саҕалаатыбыт, икки саҥа дьиэ тутулунна, эһиил титиигин саҥардар былааннаахпыт. Кыстыкка киириигэ бэлэмнэнэн түөрт хотоҥҥо өрөмүөн үлэлэрин ыыттыбыт. Манна Иван Семенов биригээдэтэ үлэлээтэ. Кинилэр
быйыл хонтуораҕа толору хааччыллыыны киллэрэн, сыһыары саҥа дьиэни туттулар. Ону сэргэ, уон сыллааҕыта үлэҕэ киирбит ыанньык сүөһү турар “Эрэл” хотонун уотун саҥардыыга үлэ барда.
Власий Кириллин биригээдэтэ 68 гектардаах Калинин бааһынатыгар саҥа күрүө тутуутугар үлэлии сылдьаллар. Быйыл тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин бырагырааматынан 5 сыл лизиҥҥэ дуогабардаһан “Вектор-410” диэн саҥа комбайн атыыластыбыт. Улууспут көмөтүнэн МТЗ-82 тыраахтар ылбыппыт саас уонна бэйэбит от үлэтигэр анааммыт кыра кыамталаах саҥа МТЗ тыраахтары ылбыппыт.
Быйылгы сылга биһиги племенной хаһаайыстыба барыта 94 үрдүк хаачыстыбалаах племенной ынах сүөһүнү атыылаатыбыт. Ол иһигэр, 60-тан тахса ньирэй Өктөмүнэн, куорат таһынааҕы КФХ-рынан, бэйэбит хаһаайыстыбаларбытыгар атыыга барда, 10-нуу уулаах тиҥэһэ Үөһээ Дьааҥыга “Полюс холода” кэпэрэтиипкэ, Тараттааҕы Петр Петров кэпэрэтиибигэр итиэннэ 14 тыһы тыһаҕастар Чурапчы улууһугар Сылаҥ уонна Кытаанах нэһилиэктэрин хаһаайыстыбаларыгар атыыланнылар.
Өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥ үлэлээҕинэн биллэр хаһаайыстыба хас биирдии үлэһитэ үрдүк көрдөрүүгэ дьулуһан үлэлииллэрэ бэриллибит былааны аһары толороллоругар көстөр. Сүөһү үрдүк хаачыстыбалаах иҥэмтиэлээх аһынан тото-хана аһаатаҕына киниттэн ылыллар бородууксуйа эмиэ хаачыстыбалаах буолара ситиһиллэр. Маныаха салайааччыларыттан саҕалаан “Тумул” тэрээһиннээх хаһаайыстыба үлэһиттэрин дьаныардаах үлэлэрэ бары хаһаайыстыбаларга үтүө холобур буолар. Тумуллар, өрүү буоларын курдук, кыстыгы үчүгэй бэлэмннээх көрсөллөр.
Марелла Баишева.
