Ыһыаҕы көрсө
Саха киһитин таҥнар таҥаһа, оһуора-мандара, быһыыта-таһаата барыта биһиги норуоппут омук быһыытынан туспа сайдыылааҕын, олорон кэлбит олоҕо дириҥ ис хоһооннооҕун, суолталааҕын сырдатар. Саха таҥаһын сүрүн уратытынан кини киэргэлэ симэҕэ буолар. Ордук кыыс оҕо, кийиит дьахтар таҥаһын киэргэтэллэрэ.
Саха итэҕэлигэр киһи баттаҕар улахан суолта ууруллара. Кыыс оҕону куһаҕан тыынтан, туора харахтан харыстыыр аналлаах, кыыс баттаҕар кылыгырас тыастаах симэҕи өрөллөр. Бу симэх кэрэ аҥаардарга биһирэнэн быйыл тренд муода буолла. Киэргэли ыһыахха, күннээҕи олоххо кэтэҕин, сааһыттан тутулуга суох, ким баҕарар иилиниэн сөп.
Суһуох симэҕин атыылыыбыт диэн биллэриилэр социальнай ситимҥэ сотору-сотору тахсаллар. Атыылаһаары ыйыттахха, ортотунан 1800 ‒ 3000 солкуобайга сыаналанар. Онон ыл да оҥор диэн, оҥостон көрөргө сананным.
Матырыйаалбын көрдүү миэтэрэнэн таҥас атыылыыр маҕаһыыҥҥа тиийдим. “Косоплетка” оҥостобун диэбиппэр, тута өйдөөтүлэр. Наадыйар матырыйаалларбын арааһыттан куду анньан биэрдилэр. Тирии быа миэтэрэтэ 17 солкуобайтан саҕаланар эбит, араас дьүһүнэ баар. Мин бэйэбэр 5 миэтэрэни ылынным. Симэхпин киэргэтэр араас тимирдэри (фурнитура) хомуйустум. Сыаналара 15 ‒ 35 солкуобайга диэри халбаҥныыр. Наадыйар матырыйаалларбын ылан, бэйэм оҕуруоларбынан оҥостон саҕалаатым. Дьиҥэ оҕуруом чешскэй эбитэ буоллар, өссө көстүүлээх буолуох эбит.
Симэҕи оҥорон саҕалыырга тирии быабытын үс тэҥ чааска арааран быһабыт уонна баттаҕы өрөр курдук өрөбүт. Уһунун бэйэҥ баттаҕын уһунугар тэҥниигин. Ыһыллан хаалбатын диэн түмүктэрин иннэлээх сабынан тигэн туттарабыт. Аллараа өртүгэр сахалыы киэргэлбитин тигэбит. Сахалыы киэргэл атыыга кыһыл уонна үрүҥ көмүс икки араас өҥө баар. Оҕуруону бэйэн таҥаскар дьүөрэлээн хайдах баҕараргынан көрөн тиһэҕин. Сахаларга үс өҥ улахан оруоллаах. Салгын кут (халлаан күөх), буор кут (хара) уонна ийэ кут (маҥан өҥ). Утахтарбыт алын өртүлэригэр куһаҕан тыынтан харыстыыр кылыгырас тыастаах чуорааннары иилэн түмүктээтим.
Симэҕи бэйэҥ баҕаҕынан араастаан оҥоруохха сөп, хайаан да маннык буолуохтаах диэн ирдэлбит турбат. Сүрүнэ быстыбат, тохтубат гына кытаанах быаҕа оҥоһуллар. Өһүллэн хаалбатынын гына, хаста да түмүктэнэр.
Бэйэм оҥостон баран, ороскуоппун аахпытым оҕуруобун аахпатахха 680 солкуобай таҕыста. Онон, бэйэ оҥосторо быдан барыстаах буолла. Суһуох симэҕин бэйэҕитигэр уонна чугас дьоҥҥутугар оҥостон кэтиҥ. Саха сахатынан кэрэтин умнумаҥ.
Елизавета Неустроева.
