“Таммахтар” литэрэтиирэ холбоһуга улууспут айар-суруйар дьонун түмэр, дьоҕурдаах дьону өйүүр, киэҥ эйгэҕэ таһаарар, ааҕааччыларга сахалыы тыыннаах айымньылары билиһиннэрэр хабааннаах үгүс үлэни ыытар.
Самаан сайыммыт кэлиитин көрсө, Мэҥэ Хаҥалас улууһун “Таммахтар” литэрэтиирэ холбоһуга быйыл төрүттэммитэ 55 сылын чэрчитинэн, ыам ыйын 19 күнүгэр Догдоҥо нэһилиэгин оскуолатыгар “Саха тыына” хоһоон түһүлгэтинэн тиийдэ. Ыалдьыттары оскуола-уһуйаан үлэһиттэрэ киирэр аан айаҕыттан, саха дьонун сиэринэн, алаадьынан айах тутан, олус иһирэхтик көрүстүлэр. Саха норуотун номоххо киирбит дьоруойа Манчаары Баһылай, олоҥхоһут Н.И.Степанов-Ноорой, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа Иннокентий Майаҕастыырап төрөөбүт-үөскээбит ытык сирдэригэр кэлбит төрүөппүтүнэн “Таммахтар” холбоһук биир саамай көхтөөх чилиэнэ Светлана Иванова – Намыына итиэннэ ситиһиилээхтик үлэлиир кини салайааччылаах “Догдоҥо дорҕоонноро” айар түмсүүтэ буоллулар.
Өрөспүүбүлүкэҕэ элбэх ситиһиилээх оскуолаҕа дириэктэр Ким Шахурдин экскурсия тэрийдэ. Быйыл оскуолаҕа 24 оҕо үөрэнэр, уһуйааныгар 15 кырачаан сылдьар. Оскуола 2019 сылтан аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир сыыппаралаах үөрэхтээһин эйгэтигэр киирэн, икки интерактивнай дуоскалары уонна икки оҕоҕо аналлаах ноутбуктары ылбыттар. Манчаары төрөөбүт Арыылаах алааһын истиэндэтин тарбаҕар талааннаах эдэр технология учуутала Игорь Ильин оҥорбут, о.д.а. элбэх кэрэхсэбиллээх үлэни ыыппыттар.
Хоһоон түһүлгэтин үөрүүлээх аһыллыыта аактабай саалаҕа ыытылынна. Манна “таммахтары” кытта үөрэнээччилэр, учууталлар уонна хоһоону сэргиир нэһилиэк олохтоохторо көрүстүлэр.
Ыалдьыттарга анаан “Ноорой сиэннэрэ” фольклор бөлөҕүн оҕолоро хомуска дьүһүйдүлэр. Алын кылаас оҕолоро Улуу Кыайыыны уруйдуур хоһооннору аахтылар. Айар куттаах ыалдьыттарын нэһилиэк баһылыга Петр Сивцев, оскуола-уһуйаан дириэктэрэ Ким Шахурдин, култуура киинин дириэктэрэ Айталина Иванова, нэһилиэк бэтэрээннэрин сэбиэтин салайааччы, “Таммахтар” холбоһук итиэннэ “Догдоҥо дорҕоонноро” литэрэтиирэ түмсүүтүн чилиэнэ Гаврил Стручков уонна “Туллукчаан” уһуйаан салайааччыта Аксинья Морозова эҕэрдэлээтилэр. Баһылык Петр Дмитриевич “Таммахтар” литэрэтиирэ холбоһугун салайааччытыгар Наталья Пахомоваҕа нэһилиэк бэлиэтин кытта Эҕэрдэ суругу туттарда, дириэктэр Ким Кимович оскуола үбүлүөйдээх кинигэтин бэлэх уунна. Салайааччылар “Таммахтар” холбоһугу 20-тэн тахса сыл салайбыт, билигин сүбэһитинэн тахсыылаахтык үлэлии сылдьар Августина Хабарова-Владимироваҕа махталларын биллэрдилэр.
“Таммахтар” холбоһук ааптардара: педагогическай үлэ бэтэрээнэ, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Инна Николаева – Угинка “Саҥарыаҕыҥ сахалыы”, Ходоро нэһилиэгин бибилэтиэкэрэ Мария Левина “Сүрэхтэн, өйтөн сүппэт”, В.В.Скрябин аатынан Чүүйэ орто оскуолатын нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала Мария Кылабысова “Таптыыбын, олуһун таптыыбын”, олохтоох ааптар, норуот эмчитэ, “Эркээйи” хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ Светлана Иванова – Намыына “Манчаары дойдута”, Майатааҕы И.М.Сосин аатынан киин бибилэтиэкэ үлэһитэ Майя Ильина “Цветение” хоһооннорун аахтылар.
“Туллукчаан” уһуйаан салайааччыта Аксинья Морозова улууска Оскуола иннинээҕи үөрэхтээһин 100 сылынан уһуйаан иитиллээччилэригэр элбэх тэрээһиннэр ыытыллан кэлбиттэрин эттэ. Ол чэрчитинэн, нэһилиэк иһинэн Ньургуһун күнүгэр анаан ырыаҕа куонкурус тэрийэн ыыппыттар. Онно кытаанах ирдэбиллээх балаһыанньа бары киритиэрийдэрин тутуһан туран, кэрэ куоластаах, айар куттаах ырыаһыт Анатолий Иванов бастакы миэстэни ылбытын иһитиннэрдэ итиэннэ харчынан бириэмийэни уонна бэйэтин тылларыгар уонна матыыбыгар соло толорбут Светлана Иванова – Намыына биһирэбил бирииһи туттулар. Бу биир дьиэ кэргэн айымньылаах үлэтэ буоларын салайааччы бэлиэтээтэ.
“Саха тыына” хоһоон түһүлгэтин үөрүүлээх чааһын кыттыылаахтара улууска ыытылла турар челленджкэ кыттыһан, “Оһуор үҥкүүтэ” флешмобунан түмүктээтилэр. Үҥкүү хамсаныыларын олохтоох бибилэтиэкэр, “Сарыада” үҥкүү ансаамбылын салайааччыта Тамара Зыкова көрдөрүүтүнэн батыстыбыт.
Салгыы ыалдьыттары бу күһүн арыллыбыт култуура уонна успуорт киинигэр күүлэйдэттилэр. Бу 700 кв. миэтэрэ иэннээх, икки этээстээх дьиэ толору хааччыллыылаах. Үлэлииргэ бары усулуобуйа баар диэн дириэктэр Айталина Дмитриевна сырдатта.
Түмүккэ, олохтоохтор хоһоонньуттары нэһилиэк култуурунай тэрээһиннэрэ барыта ыытыллар саха балаҕаныгар ыҥыран, сахалыы астарынан томточчу тардыллыбыт сандалы остуол тула олордон истиҥ-иһирэх сэһэргэһиини олохтоотулар. Манна Тамара Зыкова бибилэтиэкэ үлэтин-хамнаһын, нэһилиэк тугунан, хайдах дьаһанан олорорун сырдатта. Кини эппититтэн кылгатан билиһиннэрдэххэ: “Таммахтар” кэлэн бүгүн наһаа сэргэх тэрээһин буола турар. 2012 с. бибилэтиэкэ иһинэн “Догдоҥо дорҕоонноро” хоһоон түмсүүтүн тэрийбиппит. Дьону көҕүлээн, кинилэр кыттыылаах элбэх араас тэрээһини ыытабыт. Истиэндэ, паапка оҥороммут хоһоон айар-суруйар дьоммутун киллэрбиппит. Айар-суруйар дьоҕурдаахтарбыт кинигэлэрэ сыллата тахса тураллар. Ноорой кыыһа, сиэннэрэ устуоруйаны үөрэтэн, архыыптары хасыһан, эһэлэрин аатын үйэтитэн элбэх кинигэни бэчээттэтэн таһаардылар. Ольга Николаевна диэн сиэнэ ааспыт сылга “Күн Эрили” диэн эһэтин олоҥхотун хас да сыл учуонайдары, тыл үөрэхтээхтэри кытта биир ситимнээхтик үлэлээн, энциклопедиялары үөрэтэн, нууччалыы тылбаастаан таһаарда. Биир саамай киэн туттар үлэбитинэн Улуу Кыайыы 80 сылынан “Мэҥэ Хаҥалас оройуона Аҕа дойду сэриитигэр” диэн 34 томнаах кинигэлэригэр нэһилиэкпит кинигэтин икки сыл үлэлээн таһаарбыппыт буолар. Сэриигэ сылдьыбыт биир дойдулаахтарбыт 120 киһинэн ааҕылла сылдьыбытын, архыыптан 22 сэрии кыттыылааҕын эбии булан кинигэҕэ киллэрдибит. Сэрии сылын оҕото, “Таммахтар” холбоһук чилиэнэ Татьяна Афанасьевна Новгородова куораттан Кыайыы күнүгэр кэлэн кыттыыны ылан барбыта. Онно тэтэрээккэ суруйбут хоһооннорун ачыкыта суох аахпыта итиэннэ “Киин куорат” хаһыакка хоһоонноро тахсыбытын бибилэтиэкэҕэ аҕалан бэлэхтээбитэ. Нэһилиэкпит биир көхтөөх уопсастыбанньыга, ааптар Светлана Иванова – Намыына түөрт кинигэни таһаартарбыта. Хас биирдии кинигэтин биһирэмин дьонун-сэргэтин ортотугар оҥорон иһэбит. Кини хоһоонноро нэһилиэкпит ыытар тэрээһиннэригэр ааҕыллаллар. Дьоруой Ийэлэрбитигэр анаммыт искибиэргэ киниэхэ тэттик хоһооннору суруйтаран киллэрбиппит. Итинник олохтоох ааптардарбыт айымньыларын тэрээһиннэрбитигэр киллэрэбит, үйэтитэбит, – диэтэ уонна Татьяна Афанасьевна “Бар дьоммор аныыбын” диэн кинигэтиттэн “Абылаҥ” диэн хоһоонун ааҕан түмүктээтэ.
“Догдоҥо дорҕоонноро” айар түмсүү чилиэннэрэ: култуура киинин дириэктэрэ Айталина Иванова, уус-уран салайааччыта Валентина Иванова, тыаһы-ууһу холбооччута Илья Кононов, исписэлииһэ Арсений Захаров, бибилэтиэкэр Тамара Зыкова олохтоох ааптардар хоһооннорун аахтылар. Нэһилиэк көхтөөх уопсастыбанньыга, кэтэх хаһаайыстыбалаах Анатолий Иванов гитаранан саас уонна таптал туһунан ырыалары толорон, айар куттаахтар иэйиилэрин кынаттаата.
Сахалыы эйгэлээх, ыалдьытымсах Догдоҥо нэһилиэгин үтүө үлэһит дьонун кытта алтыһан олус астынныбыт, дуоһуйдубут.
Манчаары дойдута олоҥхоһуттарынан, уус тыллаах дьонунан, кэскиллээх ыччаттарынан аата ааттана туруохтун!
Марелла Баишева.
