Мэҥэ Хаҥалас улууһун бэтэрээннэрин сүбэтэ 2025 сыл ыам ыйыттан саҥа “Мындыр саас” бырайыагы саҕалаата. Бырайыак түсчүтүнэн дьиэ кэргэн педагога, ССРС үөрэҕириитин туйгуна, СӨ гражданскай көҕүлээһиҥҥэ туйгуна, педагогическай үлэ бэтэрээнэ Любовь Семеновна Аргунова буолар. Саҥа бырайыак сыалынан-соругунан уопсастыбаҕа сааһырыы култууратын киллэрэн, дьон көхтөөх уһун үйэлэниитин көҕүлээһин буолар.
Евдокия Решетникова бэрэссэдээтэллээх улуустааҕы бэтэрээн сэбиэтэ “Мындыр саас” көхтөөх уһун үйэлэнии култууратын туһунан бырайыагынан айана улууспут нэһилиэктэрин барытын хабан ыытыллар. Ыам ыйын 27 күнүгэр Дьабыыл нэһилиэгиттэн саҕаланна.
Улуустааҕы бэтэрээн сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Татьяна Скрябина салайааччылаах бөлөх Дьабыыл нэһилиэгиттэн саҕалаабыта дириҥ суолталаах. Манна улууспут уһун үйэлээхтэрэ, ол эбэтэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык кырдьаҕаһа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун, Араҥас нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, Дьоруой Ийэ, тыыл бэтэрээнэ, «Аляска-Сибиир” салгыннааҕы байыаннай трассаҕа 1942-1943 сс. саппаас аэродромҥа үлэлэспит, 101 сааһын ааһан баран олохтон туораабыт Матрена Егоровна Киренская, 2023 сылга “Кыым” хаһыат көҕүлээһининэн ыытыллыбыт Саха Өрөспүүбүлүкэтин саамай кырдьаҕас олохтооҕун быһаарар күрэс кыайыылааҕынан ааттанан өрөспүүбүлүкэ рекордун кинигэтигэр киирбит, тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Чурапчы көһөрүллүүтүн кыттыылааҕа, Дьабыыл нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, 11 оҕо ийэтэ, элбэх сиэн, хос сиэн, хос-хос сиэн тапталлаах эбэлэрэ, 103 сааһын 6 ый ааһан баран олохтон туораабыт Ульяна Егоровна Пермякова, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, ССРС үлэтин, РСФСР успуордун бэтэрээнэ, Мэҥэ Хаҥалас улууһун, Дьабыыл нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, СӨ Бочуоттаах кырдьаҕаһа, быйыл саас муус устар 10 күнүгэр 102 сааһын туолбут, улууспутугар соҕотох хаалбыт сэрии бэтэрээнэ Алексей Николаевич Березкин төрөөн-үөскээн, үлэлээн-хамсаан олорбут сирдэрэ буолар.
Ону сэргэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр национальнай оскуолалар концепцияларын олоххо киллэриигэ, саҥардыыга чинчийэр үлэлэри ыыппыт, 1972 с. арыгыны утаран, чөл олоҕу төрүттээбит РФ үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера Иннокентий Егорович Сергучев үлэлээбит, айбыт-туппут дойдута буолар.
Десант К.Д.Борисов аатынан “Түһүлгэ” култуура киинигэр олохтоохторго ыалдьыттаата. Култуура киинин дириэктэрэ Марфа Березина, исписэлииһэ Анна Дьяконова, бэтэрээн сэбиэтин салайааччы Клара Охлопкова ыалдьыттары үүттээх итии чэйинэн көрүстүлэр.
Бу кэннэ бөлөх салайааччыта Татьяна Николаевна бырайыагы сырдатта: “Олохпутугар сайдыы тэтимнээхтик киирэн, кэлиҥҥи сылларга дьон үйэтэ уһаата. Ол курдук, 2025 сылга улууспутугар 2 киһи 100, 4 киһи 95, 32 киһи 90 саастарын туолаллар. 90 саастарын аһара түспүт ытык дьонноохпут. 80 саастарын аһарбыт, нэһилиэк, улуус уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхтүк кыттан тус кылааттарын киллэрэ сылдьар ытык дьоммут элбэхтэр. Дьиэҕэ-уокка туһалаах, оҕо-сиэн, хос сиэн көрсүүтүгэр ыҥырыыга сылдьар эбэ, эһэ үгүс. Сааһырыы култуурата дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар олохсуйдаҕына, киһи үйэтэ көннөрү уһаан эрэ буолбакка, олоҕу толору көдьүүстээхтик олороругар көмөлөһүө. “Мындыр саас” бырайыагы олоххо киллэрэргэ эдэрдиин-эмэнниин түмсүүлээхтик үлэлиэххэ. Сахалар өбүгэ саҕаттан уһун үйэлээх омуктарга киирсэн кэлбиппитин сэбиэскэй кэмнэргэ ыытыллыбыт чинчийиилэр туоһулууллар. Өбүгэбит уһун үйэлэниитин кистэлэҥэ ыраас муус уутун иһэллэригэр, мындыр өйдөрүгэр, сатабыллаахтарыгар, сиэрдээх дириҥ итэҕэллэригэр, уһун-киэҥ санааларыгар, олох уустуктарыгар ыарахаттары уйар киэҥ көҕүстэригэр баар дииллэр. Манна олоҕуран, төрүт үгэстэрбитин сөргүтэн, аныгы олоххо сөп түбэһиннэрэн, үс куппутун тэҥҥэ дьүөрэлээн уһуннук, кэрэхсэбиллээхтик олорорго дьулуһууну үөскэтии уонна ону кэлэр көлүөнэ ыччаттарга тиэрдии буолар.
“Мындыр саас” бырайыак киһиэхэ биирдэ бэриллэр муҥур олоххо тардыһыыны үөскэтэр, туһалаахтык, кэмсиммэт гына кэрэхсэбиллээхтик олорорго өйдөбүлү тарҕатар соруктаах. Бырайыак улууспут 31 нэһилиэгин барытын хабан, уһун үйэлэнии туһунан кэпсэтиилэри тэрийэн, эти-сиини, куту-сүрү чөллөрүтүүгэ бэсиэдэлэри, дьарыктары, о.д.а. үлэлэри ыытар былааннаах”.
Төҥүлү балыыһатын терапевт бырааһа Прасковья Петрова саастаах киһи бэйэтин доруобуйатын хайдах көрүнэригэр, хайдах үйэтин уһатарыгар сүбэлэри биэрдэ, уһун үйэлэниигэ аһылык суолтатын быһаарда, кырдьары хайдах бытаардыахха сөбүн, ханнык ыарыылартан хайдах харыстаныахха сөбүн слайданан көрдөрөн сырдатта. Биһиги улууска орто саас 72-73 эбит. Дойду Бэрэсидьиэнэ В.Путин ыйааҕынан орто саас 83-кэ тириэрдиллэригэр үлэ ыытыллар. Урукку өттүгэр 50-60 саастаах дьон кырдьаҕас курдук көстөр буоллахтарына, билигин 70-80 саастаах дьон бэйэлэрин көрүнэн, олох үөһүгэр сылдьаллар. Сааһыран истэххэ доруобуйа мөлтүүр, барыта бытаарар, араас ыарыылар үөскүүллэр. Хаан баттааһынын хамсааһына, сүһүөх ыарыылара, атеросклероз, савхвр диабета, о.д.а. ыарыыларга сөпкө аһыыр итиэннэ хамсана сылдьар, чөл олоҕу тутуһар буоллахха ылларымыахха сөп диэн өйдөттө. Саастаах киһи боростуойдук, судургутук аһыыра ордугун тоһоҕолоон бэлиэтээтэ итиэннэ диспансеризацияны сыллата хайаан да барарга сүбэлээтэ.
Майатааҕы Үһүс көлүөнэ оскуолатын волонтер учууталлара “Билиибитин-көрүүбүтүн ыччаттарга аныыбыт” диэн дэбииһинэн салайтаран үлэлииллэр. Бөлөх салайааччыта Татьяна Скрябина Майатааҕы Үһүс көлүөнэ оскуолатын волонтер учуутала буолар. Кини эти-хааны эрчимирдэр флеш-моб үҥкүүлэттэ.
Майатааҕы Үһүс көлүөнэ оскуолатын волонтер учуутала, юрист идэлээх Лариса Татаринова нейробикаҕа, түөһэйиини утары маастар-кылаас ыытта. Кини тиэмэтэ олус элбэх, аҥардас быйылгы сылга 80-ча тиэмэҕэ дьарыктары ыыппыт. Чөл олох, уйулҕа, устуоруйа, оҕуруот, от-мас, о.д.а. 108 муударас баарыттан 9-н билиһиннэрдэ. Бу сырыыга тарбахтар эрчиллиилэрин ыытта. Манна быраабыла элбэх эбит. Маны барытын тутуһан оҥоро сырыттахха сэргэхсийии, уһуктуу, өй-санаа дьоҕурун күүһүрүүтэ, болҕомто барарын, олохпут материальнай өттүнэн тупсарын өйдөттө.
“Сырдык Айыы сыдьаайа” түмсүү түсчүтэ, алгысчыт Лидия Андреева Майатааҕы саха итэҕэлин балаҕанын үлэтиттэн сырдатта, дорҕооннорунан, хомус тыаһынан уонна хамсаныыларынан эти-хааны чөлүгэр түһэриигэ дьарык ыытта. Ону таһынан, эр киһи суолтатын үрдэтэргэ тус бэйэтин олоҕун үтүө холобурдарыттан аҕалан үллэһиннэ. Олохпут укулаатын оҥорор эрдэргитин, уолаттаргытын, күтүөттэргитин таптааҥ, маанылааҥ диэтэ.
Нэһилиэк көхтөөх уопсастыбанньыга, Дьабыыл нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Мэҥэ Хаҥалас улууһун үөрэҕириитин Бочуоттаах бэтэрээнэ Татьяна Винокурова ыалдьыттарга элбэх саҥаны билбитигэр махтанна. Кини: “Уһун үйэлэниигэ үлэлиир бэрт бырайыак тэриллибит. Бүгүн кэлбит бөлөхтөн доруобай туруктаах сылдьарбытыгар сүбэ-ама бөҕө ыллыбыт. Эдэр оҕолуу үөрэн-көтөн, эппитин-хааммытын эрчийэн наһаа үчүгэйдик сынньанныбыт. Маннык эрчиллиилэри биһиэхэ эргиэн бэтэрээнэ Ирина Старостина ыытар. Саха киһитэ уһун үйэлэниэхтээх. Бу дьарыгынан салгыы дьарыктанаммыт бары чэгиэн туруктаах сылдьыаҕыҥ, диэн ыҥырабын”, — диэтэ.
Ити курдук, үгүс үтүө үгэстэрдээх Дьабыыл нэһилиэгин уопсастыбаннаһа саҥа бырайыак үлэтин сэргээн, махтанан тарҕаста.
Марелла Баишева.
