Манчаары дойдутугар, ходуһа хоһууннарын күрэһигэр

Атырдьах ыйын 14 күнүгэр Догдоҥо нэһилиэгин Тураахтаах эбэтигэр дойду үрдүнэн Сомоҕолоһуу, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Култуура, Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Олохтоох оҥорон таһаарыы итиэннэ «Урожай» спортивнай уопсастыба тэриллибэтэ 75 сылларыгар аналлаах «Ходуһа хоһууннара» илии хотуурунан от охсуутугар өрөспүүбүлүкэтээҕи аһаҕас күрэс үрдүк таһымнаахтык ыытылынна.

Тэрээһин үөрүүлээх арыллыытыгар  Амматтан, Намтан, Хаҥалас, Мэҥэ Хаҥалас улуустарыттан уонна Дьокуускай куораттан күрэстэһэ, күүстэрин холоно кэлбит 48 кыттааччыны – саҥа саҕалыыр уонна уопуттаах от охсооччулары «Урожай» спортивнай уопсастыба бэрэссэдээтэлэ Виталий Пестряков салайан киллэрдэ.

Күүлэй былааҕын көтөҕөр чиэс от охсуутун араас таһымнаах күрэстэрин кыайыылаахтарыгар, бастыҥнарыгар Вячеслав Окороковка, Иван Тихоновка, Александр Протопоповка тигистэ.

Саха омук сиэринэн аал уоту оттон, алгыһы алгысчыт, түсчүт Зиновий Игнатьев толордо.

Улууспутугар 2001 сылтан саҕалаан үтүө үгэс буолбут сахалыы төрүт дьарык көрүҥнэрин сөргүтэр, сайыннарар, эдэр көлүөнэни төрүт дьарыкка уһуйар, тыа сирин олохтоохторун ортотугар чөл, чэгиэн олоҕу көҕүлүүр уонна от үлэтигэр хаһаайыстыбаларга, биирдиилээн ыалларга туһааннаах көмөнү оҥорор сыаллаах сүдү суолталаах күрэс кыттыылаахтарын, ыалдьыттарын СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников, улуус баһылыга Дмитрий Тихонов, СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин эбээһинэһин толорооччу Анна Стручкова, «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйаттан РФ Суудаарыстыбаннай Дууматын дьокутаатыгар хандьыдааттар – СӨ ыччат уонна социальнай коммуникацияҕа миниистирэ, анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа Петр Шамаев уонна Арассыыйа успуордун үтүөлээх маастара, Аан дойду чөмпүйэнээтин иккис призера, Европа икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, Арассыыйа биэс төгүллээх чөмпүйүөнэ Василий Егоров, РФ физическэй култууратын уонна успуордун үтүөлээх үлэһитэ Прокопий Готовцев эҕэрдэлээтилэр.

Сергей Местников, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы:

– Бүгүн биһиги Мэҥэ Хаҥалас улууһугар өрөспүүбүлүкэ улуустарын баһылыктарын кытта от үлэтин хаамыытын туһунан сүбэ-мунньах ыыттыбыт. Күүстээх ардахтар тураннар элбэх улууска ходуһа ууга былдьанан, кэккэ ыарахаттар үөскээн тураллар. Уопсайа 15 улуус бу маннык уу халааныттан эмсэҕэлии сырытта. Биһиги кинилэргэ быйылгы от үлэтигэр эбии тэрээһиннэри ыыталларыгар сүбэлээтибит уонна өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн эбии үбүлээһин көрөммүт, уопсайа 37 мөлүйүөн солкуобайы бу улуустарга ыытыахпыт, чуолаан, хоту улуустарга. Хоту улуустар бу көмөнү отторун тиэйэллэригэр, ыраах сытар учаастактарга тахсан оттуулларыгар анаан ыыттыбыт. Ону таһынан кыһын, кыһыҥҥы суол турдаҕына от тиэйиитигэр эмиэ эбии үп көрөммүт бу улуустарга көмөлөһүөхпүт.

Бүгүҥҥү күн туругунан быйылгы оттооһун былаанын туолуута 45% тэҥнэстэ. Билигин хаалбыт кэмҥэ – атырдьах ый бүтэһигэр дылы уонна балаҕан ыйыгар төһө кыалларынан былааны 100% толоро сатыахпыт. Ону таһынан билигин улуустар, дьаһалталар тэрийиилэринэн иҥэмтиэлээх оту – сиилэһи, сенаһы бэлэмнээһин үлэтэ ыытылла турар. Сылгыга, сүөһүгэ олус туһалаах, сөптөөх, иҥэмтиэлээх аһылык. Маннык эбии аһылыгы бэлэмнээһин үлэтэ ыытыллара олус наада.

Бүгүн Мэҥэ Хаҥалас улууһугар үгэскэ кубулуйбут күүлэй күрэһэ – илиинэн от охсууну көҕүлүүр уонна салгыы сайыннарар сыаллаах-соруктаах түһүлгэ саҕаланна. Сыллата Мэҥэ Хаҥалас дьаһалтатын көҕүлээһининэн тэриллэр күүлэйгэ дьон-сэргэ кэлэн илии хотуурунан охсон күрэхтэһэллэр. Бүгүн 4 улуустан уонна Дьокуускай куораттан элбэх кыттааччы кэлбит.

Биһиги илиинэн от охсууну төһө кыалларынан хааллара, тэнитэ, оҕолорго-ыччаттарга иҥэрэ сатыахтаахпыт. Бүгүҥҥү күрэсхэ оҕолор кыттыыны ылаллар. Ол курдук илиинэн охсуу өбүгэлэрбиттэн кэлбит үтүө үгэспит буолар. Билэргит курдук, кэнники кэмҥэ илиинэн оттооһун олус аҕыйаата. Атырдьаҕы, кыраабылы, илии хотуурун туппат буоллубут. Ол эрэн бу биһиги үгэспит биир көрүҥэ. Маны ыччакка, оҕолорго хаалларар сыалтан-соруктан, култуурабытын, төрүт ийэ тылбытын кытта ситимнээх дьарыкпыт диэн өйдөбүлүнэн сиэттэрэммит, илиинэн от охсууну төһө кыалларынан тарҕата сатыахтаахпыт.

Эһиилгиттэн «Урожай» спортивнай уопсастыба үлэтин саҥаттан көрөммүт сөргүтэр сыаллаахпыт-соруктаахпыт уонна уопсастыба күрэстэрин сыллааҕы былаанын балаһыанньатыгар илиинэн от охсуу көрүҥэ хайаан да баар буолуоҕа, – диэн иһитиннэрдэ.

Салгыы күүлэй кыттыылаахтара сэрэбиэйдэһэн, от охсор миэстэлэрин булан, күрэхтэһии саҕаланна. Бөлөхтөрүнэн арахсан, бэриллибит бириэмэҕэ оҕолор 5 суотай, дьахталлар 20 суотай, эр дьон 30 суотай сиргэ илин-кэлин түһүстүлэр, кыахтарын, бэлэмнэрин, сатабылларын көрдөрдүлэр.

Күрэскэ кылаабынай судьуйанан өрөспүүбүлүкэтээҕи категориялаах судьуйа Дмитрий Сидоров, сүрүн сэкирэтээринэн улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын кылаабынай агронома Василий Бурнашев үлэлээтилэр.

Ыраахтан-чугастан кэлбит кыттааччыларга, ыалдьыттарга, төрүт дьарыгы тарҕатааччыларга Р.Г.Васильев аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл «Ходуһа хоһууннара» хаартысканан итиэннэ Ем.Ярославскай аатынан түмэл хотуур быыстапкалара уонна күүлэй фотозоната турда. Улууспут киин балыыһата «Доруобуйаҕын бэрэбиэркэлэн» чэбчигирдэр аахсыйата, Саха аһын сайыннарааччы, бүтүн Арассыыйаҕа аатырбыт биир дойдулаахпыт, Иннокентий Тарбахов үөрэнээччитэ, «Тыгын Дархан» ресторан бренд-шеф асчыта Николай Атласов – отуу аһыгар уһуйуута буолла. Аһаҕас халлаан анныгар уруһуйдааһын, хонуу аһын астааһын күрэһэ ыытылынна.

Сергей Местников, Анна Стручкова, Дмитрий Тихонов, Петр Шамаев, Василий Егоров, Ил Түмэн дьокутааттара Андрей Находкин, Захар Никитин, Тихон Скрябин кыттыылаах улуус ыччаттарын уонна тэрээһин кыттыылаахтарын кытта тыа сирин инники сайдыытын тула аһаҕас кэпсэтии, санаа атастаһыыта буолла.

Күнүскү аһылык кэннэ баҕалаах дьон от охсон холонон көдүлэр. Салгыы Римма Егорова, Нарыйа Иванова чэй өрүүтүгэр үөрэттилэр. Илиинэн от охсууну көҕүлээччи Василий Окороков, кини үөрэнээччитэ Дорҕоон Дохсун хотуур таптайыытыгар дьоҕурдарын үллэһиннилэр. Александр Эверстовы кытта «Отуу тула олорон» сэргэх кэпсэтии буолла. Күн бүтүүтэ хапсаҕай, мас тардыһыы, сүүрүү күрэхтэһиитэ уонна талааннаах биир дойдулаахтарбыт эҕэрдэ кэнсиэрдэрэ тэрилиннэ.

Өрөспүүбүлүкэтээҕи илии хотуурунан от охсуутун аһаҕас күрэһин түмүгүнэн кыайыылаахтар аатттаннылар.

Оҕолорго 10 саастарыгар диэри: Эрсан Окороков, Роберт Алексеев (Амма, Эмис) бастыҥнарынан буоллулар.

11-13 саастаахтарга: Ярослав Петров, Арылхан Колесов, Айаан Петров бастакы, иккис, үһүс миэстэни ыллылар.

14-17 саастаахтарга: Адриан Петров, Айылхан Окороков, Уйгулаан Егоров туһааннааҕынан бириистээх миэстэни үллэһиннилэр.

 

Дьахталларга 18-39 саастаахтарга: Евдокия Бубякина (Амма, Эмис), Федора Алексеева (Амма, Эмис), Амгалена Кузнецова.

40-49 саастаах дьахталларга: Анна Скрябина, Наталья Шестакова, Татьяна Неустроева.

50 саастарыттан үөһэ: Надежда Авелева, Сардана Окорокова, Октябрина Шарина.

 

Эр дьоҥҥо 18-39 саастаахтарга: Данил Тимофеев (Амма, Эмис), Иван Тихонов, Тихон Тимофеев (Амма, Эмис).

40-59 саастаах эр дьоҥҥо: Тихон Скрябин (Хаҥалас, Күөрдэм), Максим Забровскай, Юрий Ксенофонтов.

60 саастарыттан үөһэ: Илья Пестерев (Амма, Эмис), Афанасий Сивцев, Владимир Федоров.

 

Эр дьоҥҥо муҥутуур кыайыылааҕынан уонна сүрүн наҕараада туһааннааҕынан Тихон Скрябин буолла.

Маны тэҥэ кыттыыны ылбыт бары оҕолор уонна саамай кырдьаҕас саастаах охсооччулар Маттаттан 72 саастаах Раиса Маркова, Нам улууһуттан 79 саастаах Ион Васильев анал бириистэри туттулар.

 

Петр Сивцев, Догдоҥо нэһилиэгин баһылыга:

– Номоххо киирбит дьоруойбут Манчаары Баһылай, улуу олоҥхоһут, чулуу киһибит Николай Иванович Степанов – Ноорой дойдуларыгар, төрөөбүт-үөскээбит ытык сирдэригэр Тураахтаах алааспытыгар «Ходуһа хоһууннара» күрэс буолла.

Догдоҥолор ааттарыттан, бастатан туран, улууспут салалтатыгар, чуолаан Дмитрий Тихоновка махталбытын тириэрдэ этибит. Биһиги нэһилиэкпитигэр болҕомто уураннар бу киэҥ далааһыннаах күрэхтэһии ыытылынна.

Этинэн хааччыйбыт «Союз» кэпэрэтиип үлэһиттэригэр, дьаһалтам кэлэктиибигэр, тэҥҥэ сылдьыһан күүлэй буолар сирин оҥоруутуттан саҕалаан «Ходуһа хоһууннара» бары түһүмэхтэрэ түмүктэниэр диэри күүс-көмө буолбут нэһилиэгим дьонугар, түөлбэлэрим салайааччыларыгар, тэрээһини тэрийсибит доҕотторбутугар тус бэйэм ааппыттан махталбын биллэрэбин.

Бэлэмнэнии үлэтэ күүскэ баран уонна халлааммыт туран биэрэн тэрээһиммит этэҥҥэ түмүктэннэ.

Бүгүн биһиэхэ сайыммыт бүтэһик ыйыгар төрүт дьарык көрүҥнэрин бырааһынньыгар өрөспүүбүлүкэбит араас муннуктарыттан кэлбит кыттааччылары, ыалдьыттары уонна кыайыылаахтары өссө төгүл эҕэрдэлиибин, – диэн иһитиннэрдэ.

 

Иван Лукин.