Олохтоох оҥорон таһаарыы сыллара
Марелла Баишева.
Ийэ айылҕабыт чэлгийэ үүнэн, ситэн-тупсан аҕай турар кэрэ кэмигэр, бэс ыйын 8 күнүгэр, Мөҥүрүөн нэһилиэгин Матта бөһүөлэгэр өрөспүүбүлүкэтээҕи социальнай хайысхалаах геронтология киинэ үлэҕэ киирэр бэлиэ тэрээһинэ үрдүк таһымнаахтык буолла. Бу үөрүүлээх күнү сэргэстэһиннэрэн, сүөһү-сылгы иитиитин ылсыбыт тыа сирин үтүө-мааны үлэһит дьонун көрсөн сэһэргэстим.
Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар кэскиллээх суолга биир дойдулаахтарбыт дьиэ кэргэнинэн ылсан үлэлииллэрэ-хамсыыллара норуот быһыытынан инникилээхпитин туоһулуур. Өбүгэттэн кэлбит төрүт дьарыкпыт, сүөһү, сылгы иитиитэ, бурдук үүннэрии, оҕуруот олордуу, сир аһын хаһааныы, бэйэ оҥорон таһаарар аһын-үөлүн дэлэтии – бу барыта чэгиэн доруобуйалаах ыччаты иитиигэ, дьоммут-сэргэбит уһун үйэлээх буолуутугар туһуланар. Маннык дьыаланан ыллыктаахтык ылсан саҕалаабыт эдэр дьону хаһаайыстыбаларыгар сылдьан илэ көрсөн кэпсэтэр бэйэтэ туспа эппиэтинэс уонна дьол буолла.
Стрекаловскайдарга
Мөҥүрүөн нэһилиэгин олохтооҕо Иннокентий Стрекаловскай 1988 с. от ыйын 31 күнүгэр төрөөбүт. Кини оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрэн, Алдан куоракка техникумҥа ТЭПС-061 группаҕа 2,5 сыл үөрэммит, онтон аармыйаҕа ыҥырыллан, 2010 с. ытык иэһин төлөөбүт. Салгыы Дьокуускайга чааһынай тэрилтэҕэ миэбэл оҥоруутугар үлэлии киирэр. Горнай улууһуттан төрүттээх, бэтэринээр-быраас идэлээх Вера Аргунованы кытта билсэн, сүрэхтэринэн сөбүлэһэн, 2012 с. Стрекаловскайдар диэн ыал буолан, 2017 с. икки этээстээх дьиэ туттан киирбиттэр. Улахан таптал бэлиэтин сэттэ оҕону Күн сирин көрдөрбүттэр. Ыал улахан оҕото Харысхан быйыл оскуоланы бүтэрэр, Инесса – Байаана 8-с, Эрхан 6-с, Инна – Дайаана 4-с, Инга – Сайаана 2-с кылаастары бүтэрбиттэр, Арылхан уһуйаан улахан бөлөҕүн, Ильнара – Айаана кыра бөлөҕүн иитиллээччилэрэ. Оҕолор үөрэхтэриттэн ордор кэмнэрин дьиэ ис-тас үлэтигэр төрөппүттэригэр көмөлөһөн туһалаахтык атаараллар. Элбэх оҕолоох ыал нэһилиэк биир киэн туттар дьиэ кэргэнэ буолаллар.
Стрекаловскайдар 2023 с. сүөһү-ас иитэн, бэйэ астаах-үөллээх буолар баҕа санааларын олоххо киллэрэн, 8 х 11 миэтэрэ иэннээх хотон туттан, үлэҕэ киллэрбиттэр. Аллараа өттө ампаардыы, үөһээ өттө каркаастыы тутуллубут, икки хос карбонаатынан бүрүллүбүт хотон иһэ эргиччи сырдык. Кыһыҥҥы бириэмэҕэ күнүскү өттүгэр уоту холбообокко үлэлиир кыахтаммыттар. Оҕолор үөрэхтэрин кэннэ күннэтэ төрөппүттэригэр көмөлөһөллөр. Кинилэр күүстэринэн хотон иһэ-таһа ыраас, кураанах. Хотонноро күлүмүрдэс уулаах Эбэлэрин өҥөйөн турар. Быйыл хортуоппуй олордубуттар, эргэ тэпилииссэлэрин көтүрэн саҥалыы оҥостор былааннаахтар.
Ыал аҕа баһылыга Иннокентий Стрекаловскай бу курдук кэпсээтэ: “Дьонум сааһыраннар, кинилэр сүөһүлэрин түөрт ынаҕы, үс борооскуну ыламмын, сүөһү иитиитинэн дьарыктаммытым быйыл үһүс сыла. 2023 с. күһүн алтынньыга хотон оҥостубуппут. Бэйэм эбии улууһум хаһаайыстыбаларыттан борооскулары атыыласпытым уонна доҕотторум, убайдарым сүөһү иитиитин ылсыбыппын биһирээн, өйөөн, борооску бэлэхтээбиттэрэ. Итинник мэлдьи өйөһөбүт. Билигин отучча сүөһүлээхпин. Олортон ыанар ынаҕа сэттиэлэр. Биэһэ төрөөтө, икки иликтэр. Быраатым Егор Егорович Стрекаловскай хаһаайыстыба тэринэрбэр көмөлөһөн, хаастары, кустары биэрбитэ. Кыһын 28 куһу иитэн кыстаппыппыт, сороҕун саас “подсадной” куска наадыйар дьоҥҥо, ордугун сайынын аймахтарбытыгар көрдөрө биэрбиппит.
Сүүрбэччэ биэлээх икки үөр сылгылаахпыт. Көрдүгэн алааска хаайан аһатабын. Кулун Муммут диэн 40-чэ га оттуур сирдээхпит. Оппут тиийбэт, онон, сүөһүтэ суох дьон алаастарын ыраастыы таарыйа оттоон эбинэбит. Быйыл Хаһалаах үрэҕэ сири докумуоннаттым, ол сиртэн үчүгэйдик үүммүт сылыгар түөрт оту ылбыппыт. Сарсыарда 5 чаастан турабыт, оҕолорбут көмөлөрө үгүс. Оскуола, нэһилиэк ыытар бары тэрээһиннэригэр көхтөөхтүк кытталлар. Дьиэ ис-тас, хотон, гараас, от-мас үлэлэригэр, айылҕаҕа тэҥҥэ илдьэ сылдьан, бэйэ бэйэлэригэр көмөлөсүһэ, убай-эдьиий дэһэн эйэ-дэмнээхтик сылдьалларыгар иитэбит, уһуйабыт.
Нэһилиэгим ыччаттарын туһунан эттэххэ, 2-3 сылтан бэттэх сүөһү иитиитин ылсыбыт ыччат манна элбэх. Атын улуус дьоно ыйыттахтарына, киһи кыбыстыбакка, эдэр ыччаттарбыт дойдуларыгар төннөн кэлэн сүөһү-ас ииттэн эрэллэр диэн элбэх киһини ааттыахха сөп. Нэһилиэк эдэр ыччата барыга көхтөөх. Нэһилиэкпит кырдьаҕас ыалларыгар саас мас кэрдиитигэр, күһүн муус ылыытыгар субуотунньуктарга кыттабыт, кус кэмэ бүттэҕинэ “Ньукуолун куһа” диэн аахсыйаҕа ким төһөнү бултуйбутунан, амсатабыт. Олохтоох дьаһалта үлэһиттэрэ үгүстэрэ эдэрдэр, бэйэлэрин дьыалаларын үчүгэйдик билэр исписэлиистэр. Тыа хаһаайыстыбатыгар кэккэ боппуруостар таҕыстахтарына бу салаа исписэлииһэ Иван Захаров, сир боппуруоһугар исписэлиис Дмитрий Скрябин мунаарар боппуруостарбытын быһааран, сүбэлээн биэрэллэрэ элбэх.
Убайдаатар убайбыт Владимир Куличкин эрдэттэн сүөһү-сылгы иитэн саҕалаабыт улахан пиэрмэр буолан үгүс уопуттаах. Биһиэхэ, саҥа саҕалаабыт дьоҥҥо мэлдьи сүбэтинэн-аматынан көмөлөһө сылдьар. Ити курдук, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга бэйэ бэйэбитигэр мэлдьи көмөлөсүһэ олорор нэһилиэк буолабыт”.
Иннокентий Стрекаловскай кырдьаҕастарга аналлаах пансионат тутуллар бастакы сыбаайата түһэриллиэҕиттэн саҕалаан, бастаан харабылынан киирэн территория иһинээҕи матырыйааллары көрөөччүнэн балтараа сыл сылдьыбыт. Ол быыһыгар бары өттүнэн дэгиттэр сатабыллаах эдэр киһи сайыҥҥы өттүгэр улахан погрузчик тыраахтарга үлэлээбит, буор таһар Камазка, уу кутар массыынаҕа суоппардаабыт, эскалаторга да олорбут. Тэрилтэ үлэҕэ киириитигэр үлэлиир баҕалаах киһини ханнык идэҕэ үлэлиэҥ этэй диэн талларбыттарын, кэтэх хаһаайыстыбалаах киһиэхэ арыый бириэмэлээх буолаарай диэн тэрилтэ тэриллэрин көрөр-истэр, өрөмүөннүүр үлэһит быһыытынан, ийэлэрэ Вера Васильевна геронтология киинигэр медсиэстэрэ көмөлөһөөччүтүнэн үлэлии киирбиттэр. Биир күн өрөөбөккө сүөһү-сылгы көрөр, отун-маһын алаастан-үрэхтэн тиэйэн аҕалар киһиэхэ тэрилтэҕэ үлэлииригэр бириэмэтэ ыгым. Ону ол диэбэккэ, күүһэ-кыаҕа тиийэринэн сылдьар киһиэхэ чугас дьонун өйөбүллэрэ, оҕолорун көмөлөрө тирэх буолар.
Хаһаайын инникитин хаһаайыстыбатын өссө кэҥэтэр, сайылык оҥостор былааннаах. “Олохтоох дьаһалта өйөбүлэ улахан, урукку сопхуос сайылыга буолан турбут Уһун Эбэ диэн сиргэ баҕалаахтарга учаастак биэрэр. Онно тутуулары ыытарга саҥа тэринэр дьоҥҥо үбэ-харчыта бакаа кыайтарбат. Элбэх ыал тахсар буоллаҕына уот-күөс да киириэхтээх”, – диэтэ.
Мөҥүрүөн нэһилиэгин баһылыга Юрий Александров нэһилиэгин ыччаттарынан киэн тутта, ол эрэн, эдэр дьону харыстаан, сэмэйдик сырдатта: “Нэһилиэк иһигэр ыытыллар субуотунньуктарга, култуура уонна успуорт эстэпиэтэтигэр, кырдьаҕаска-кыаммакка, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьиэ кэргэннэригэр көмөҕө барытыгар көхтөөхтүк кытталлар, үүнэр көлүөнэҕэ бары өттүнэн холобур буолар ыччаттар”.
Уйгу-быйаҥ олоҕу уһансар, инникини көрөн кэскиллээхтик тэринэр эдэр дьоҥҥо баҕа санаалара олоххо киирэн иһэригэр, талан ылбыт идэлэригэр тахсыылаах үлэни-хамнаһы, бэйэлэригэр, дьиэ кэргэннэригэр чэгиэн туругу, дьоллоох-соргулаах олоҕу баҕарабыт.
