Идэлэригэр бэриниилээх үлэлэринэн, олоххо айымньылаах сыһыаннарынан кэнчээри ыччат кэскиллээх инникитин кэрэһэлиир ытык учууталлар баар буолаллар. Кинилэр баараҕай байҕал кэриэтэ дириҥ билиилэрин, алмаас таастыы чочуллубут талба талааннарын, иэйэр сүрэхтэрин, бүтүн олохторун кэрэйбэккэ кэлэр көлүөнэҕэ аныыллар.
Оннук учууталлартан биирдэстэринэн СӨ үөрэҕириитин уонна култууратын туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Светлана Николаевна Маркова буолар. Ытыктанар учуутал М.К. Попова аатынан Майатааҕы оҕо ускуустубатын оскуолатыгар фортепиано салаатын сэбиэдиссэйинэн уонна учууталынан үйэ аҥаарын устата таһаарыылаахтык үлэлиир, үгүс көлүөнэ ыччаты муусука кэрэ эйгэтигэр уһуйан сырдыкка-кэрэҕэ сирдиир.
Талааннаах учуутал кырачаан оҕолору дорҕоон араас өҥүнэн күлүмнүү оонньуур муусука аптаах кустугар сиэтэн киллэрэн күннэтэ сыралаахтык үлэлэһэн ситиһиигэ тиэрдэр. Үөрэнээччилэрэ Москва, Санкт-Петербург, Самара, Новосибирскай, Геленджик, Сочи, Туапсе уо. д.а. куораттарынан дойду таһымнаах, Соҕурууҥҥу Корея, Чехия дойдуларынан норуоттар икки ардыларынааҕы пианистар куоҥкурустарыгар лауреат үрдүк аатын ылаллар. Кинилэртэн үгүстэрэ дьоһун дьон буола улаатан, муусука алыптаах туонатыгар тус суолларын тобулан ситиһиилээхтик үлэлииллэр, убаастыыр учууталларын үтүө тылынан ахталлар.
Светлана Николаевна сүрүн үлэтин таһынан Н.Н.Васильева аатынан Майатааҕы норуодунай хор концертмейстерынан айымньылаахтык үлэлиир. Хор айымньытын талыы, хаачыстыбалаахтык толоруу, ырыа иэйиитин табыы коцертмейстертан улахан тутулуктаах. Онуоха, концертмейстер сыралаах үлэтэ, дириҥ билиитэ, силистээх-мутуктаах уопута хор бары ситиһиитигэр бигэ тирэх буолар.
Светлана Николаевнаны кытта идэҕэ бэриниилээх буолуу, оҕону муусукаҕа, фортепианоҕа уһуйуу уратытын туһунан сиһилии сэһэргэстибит.
— Муусука кэрэ эйгэтигар уһуйуллууҥ туһунан сырдатыаҥ дуо? Төрдүгэр мусукааннар бааллар дуо?
— Оҕо эрдэхпиттэн муусука үнүстүрүмүөннэрин кэрэ тыастарын сөҕө-махтайа, астына-дуоһуйа истэрим. Тыыннаах муусука оҕо киһи уйан сүрэҕэр ураты долгураҥҥа бигиир аптаах дойду курдук долгутуулаахтык иһиллэрэ. Аҕабыт Николай Петров байаньыыс буолан бииргэ төрөөбүт биэс кыыс ырыа, үҥкүү эйгэтигэр улааппыппыт. Аҕабыт оҕолорун кыра сааспытыттан байаанныырга, ыллыырга үөрэппитэ. Кини Сунтаартан төрүттээх. Оҕо эрдэҕинэ байааҥҥа оонньуурга соҕурууттан геодезистыы кэлбит нууччалар үөрэппиттэр. Мэҥэ Хаҥаласка 1956 сыллаахха көһөн кэлбит. Наахараҕа байаньыыстаабыт, 40 киһилээх хуору салайбыт. Бу хуор 2-3 куоласка арахсан үрдүк таһымнаахтык ыллыыллар эбит. Култуура уонна успуорт эстэпиэтэтигэр кыайыылаах үрдүк аатын үгүстүк ылбыттар. Аҕабыт Москватааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ. Мэҥэ Хаҥаласка култуура салалтатын начаалынньыгынан, парткомунан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Биһигини олоххо көхтөөх сыһыаннаах, эппиэтинэстээх дьон буола улаатыҥ, айымньылаах олох аартыгын – муусуканы аргыс оҥостуҥ диэн такайара. Ийэбит өттүнэн эһэбит – Табаҕаттан төрүттээх Федор Левин нэһилиэгэр биллэр олоҥхоһут эбит. Онон, муусука, айар эйгэ удьуорбутугар баар. Оскуолаҕа үөрэнэ киирэн баран муусука оскуолатын фортепиано салаатыгар туттарсан киирбитим. Лидия Степанова, Мамлакан Старостина курдук Санкт-Петербургтааҕы култуура институтун бүтэрбит таһымнаах учууталлар үөрэппиттэрэ. Фортепианоны сэргэ үҥкүүнэн үлүһүйэн дьарыктаммытым. Хотугу үҥкүүнэн үгүс куоҥкурустарга лауреат буолбуппут. 8-с кылаас кэнниттэн Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа туттарсан киирбитим. Ырыа, үҥкүү, муусука аргыстаах оргуйан олорор олох үөһүгэр түспүтүм. Пианиноҕа билигин муусука үрдүкү оскуолатын фортепиано салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир Альбина Герасимова, доҕуһуоллааһыҥҥа Санкт-Петербургтааҕы консерваторияҕа үөрэммит Мария Григорьева, Москватааҕы консерваторияны бүтэрбит Валерий Кац уһуйбуттара. Бу кыһаҕа үүнүөн-сайдыан баҕалаах эдэркээн бэйэбэр Иоганн Бах, Вольфганг Моцарт курдук улуу композитордар айымньыларын сүдү эйгэтэ аһыллыбыта. Арам Хачатурян техническэй айымньыларынан араас куоҥкурустарга ситиһиилээхтик кыттарым. Училище кэнниттэн Майаҕа үс сыл фортепиано учууталынан үлэлээбитим, «Кыталык» үҥкүү ансаамбылыгар солисткалаабытым. Арассыыйа куораттарыгар, Монголияҕа, Италияҕа, Венгрияҕа, Италияҕа ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы үҥкүү түһүлгэлэригэр кыттыбыппыт. Салгыы В.В.Куйбышев аатынан Самаратааҕы музыкальнай педагогическай институкка улахан куоҥкуруһу туттарсан киирбитим. Бу таһымнаах кыһаҕа Наталья Ушамирская диэн Киевтээҕи консерваторияны бүтэрбит учуутал үөрэппитэ. Фридерик Шопен, Йоганнес Брамс курдук чулуу композитордар айымньыларыгар сыралаахтык уһуйуллубутум. Москва, Санкт-Петербург куораттарга баран маастар-кылааска үөрэнэн кэлэрбит. Устудьуоннуурум тухары үҥкүүбүн тэҥинэн тута сылдьыбытым. Таба үҥкүүтүнэн Куйбышевскай уобалас бириэмийэтигэр үс сыл устата Лауреат буолбутум. Көхтөөх устудьуоннары институппут уһуйааччылара олус биһирииллэрэ, миигин таптаан «Оленёнок» диэн ааттыыллара. Бу курдук, 1987 с. ситиһиилээхтик үрдүк үөрэх кыһатын бүтэрбитим. Уонна ылбыт билиибит хайаатар да кэнчээри ыччакка тиэрдиэхтээхпин диэн төрөөбүт дойдубар үлэлии кэлбитим.
— Муусукаҕа уһуйааччы идэтэ туох ураты өрүттээҕий?
— Муусука – олох дьолун түстүүр ураты эйгэ буолар. Муусука олохпутун иэйиилээх тыынныыр, араас кэм, көлүөнэ хараҥаччыта, олох кэрдииһин аргыһа буолар. Киһи-аймах тэбэр сүрэхтээҕин, сирдээҕи олохтон тэйэр үрдүкү эйгэлээҕин муусука туоһулуур. Ол иһин кэнчээри ыччакка муусука ураты тыынын тиэрдээри бу идэни талбытым. Оҕолору пианино курдук кэрэ дорҕонноох үнүстүрүмүөҥҥэ оонньуурга 45 сыл устата уһуйдум. Майатааҕы оҕо музыкальнай оскуолатыгар 1980 с. үлэлии киирбитим. 1988-1993 сс. Павловскайдааҕы филиалга сэбиэдиссэйдээбитим. 1993 с. Майатааҕы оҕо музыкальнай оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн уонна учууталынан күн бүгүнүгэр диэри үлэлиибин.
Биир эйгэҕэ өр кэм үлэлээтэххинэ үлэ түмүгэ көстөр эбит. Учуутал үлэтэ өрүү үөрэнээччилэрин ситиһиитинэн сыаналанар. Үөрэтэр эйгэҕин үөрэнээччи инникитин идэ быһыытынан талан олоҕун суолун оҥостуон сөп. Онон, учуутал идэтэ олус эппиэтинэстээх. Мин муусука эйгэтигэр үлэлии сылдьар үгүс үөрэнээччилэрдээхпин. Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет тыйаатырыгар үөрэнээччилэрим Катя Ноговицына, Саргылаана Зыкова, Айталина Адамова, Анастасия Пинигина, Алишер Салетдинов ситиһиилээхтик үлэлииллэр. Маҥнайгы хараҥаччыларым – Марина Китаева, Лия Скрыбыкина кэнчээри ыччаты муусукаҕа уһуйаллар. Бу үөрэнээччилэри кытта кэмигэр төһөлөөх сыралаах дьарыктары, араас таһымнаах куоҥкурустары, кыайыы үөрүүтүн, сылаа көлөһүнүн көрсүбүппүт, умнуллубат түгэннэри ааспыппыт буолуой… Күн бүгүнүгэр диэри киһи долгуйа ахтар. Үгүс көлүөнэ үөрэнээччилэрбин кытта кыраныысса таһынааҕы дойдуларынан, куораттарынан араас омук чаҕылхай оҕолорун кытта тэҥ кэрдиискэ куоҥкурустарһан ситиһии кынаттанарбыт. Онтон биир бастакыларын ахтан аастахха, Алена Петрова диэн үөрэнээччим Дмитрий Шестакович 100 сааһыгар аналлаах Бүтүн Арассыыйатааҕы куоҥкуруска лауреат үрдүк аатын ылбыта. Чулуу композитор Шостакович аатынан анал бириэмийэ муҥутуур кыайыылааҕа буолбута. Бу ситиһиитин иһин бастыҥнар кинигэлэригэр киирбитэ. Оччотооҕу улуус баһылыга Владимир Птицын музыкальнай оскуолабытын пианинонан наҕараадалаабыта.
— Муусука оҕону туохха үөрэтэрий?
— Бастатан туран, тулуурдаах, дьулуурдаах, үлэһит киһи буоларга үөрэтэр. Үнүстүрүмүөҥҥэ оонньуурга үөрэнии үгүс сыллаах сыралаах үлэттэн, сүүһүнэн утумнаах дьарыктан тахсар. Ускуустуба оскуолатыгар уһуйуллар оҕо киэҥ билиилээх, дьоҥҥо-сэргэҕэ, тулалыыр эйгэҕэ ытыктабыллаах сыһыаннаах, кэрэни кэрэхсиир киһи буола иитиллэр. Талаанын арыйарын, сайыннарарын таһынан, ханнык баҕар эйгэҕэ айымньылаахтык үлэлиир таһымнаах киһи буола улаатар. Бу оскуолаҕа үнүстүрүмүөҥҥэ оонньуу үөрэнэллэрин таһынан муусука литературата, муусуканы истии, нуотаны билиини биэрэр сольфеджио, хор курдук дириҥ ис хоһоонноох уруоктарга үөрэнэллэр.
— Оҕону пианиноҕа үөрэтии туох уустуктааҕый? Бу үнүстүрүмүөнү айылҕаттан талааннаах эрэ киһи баһылыыр дуу, баҕа күүһүнэн үөрэниэххэ сөп ду?
— Оҕо дьулуурдаах уонна баҕалаах буоллаҕына үөрэниэн сөп. Муусуканы истэр дьоҕур эмиэ улахан оруоллаах. Айылҕаттан талааннаах, муусуканы дууһатынан истэр, түргэнник ылынар оҕолор баар буолаллар. Ону кытта баҕатын күүһүнэн дьүккүөрдээхтик дьарыктанар үөрэнээччи эмиэ баар. Сорох ардыгар бу сүрэҕин этиитинэн дьулуһар оҕо баһыйан тахсыан сөп. Онон, барыта киһи ис туругуттан уонна үлэттэн тахсар. Туох барыта сыраттан тахсарын курдук, үнүстүрүмүөҥҥэ оонньуу үөрэнии эмиэ үлэ буолар. Ускуустуба кыһатыгар уһуйуллар оҕолор икки оскуолаҕа үөрэнэллэр. Икки оскуола сорудахтарын, дьарыктарын уйуналлар. Бу олус уустук. Онуоха, оҕо күнү аттара, бириэмэтин харыстыы үөрэнэр.
— Биир идэҕэ бэриниилээх буолуу туохха олоҕурарый?
— Тапталга. Идэҕэ, олоххо, үлэҕэ тапталга олоҕурар. Биир суол устун баран иһии үгүс үтүө түмүктээх, норуокка-дьоҥҥо туһаны аҕалар суолталаах.
Бу курдук, учуутал идэтигэр таптала кэрэни кэрэхсиир бүтүн көлүөнэни иитэн таһаарар, сирдээҕи кэрэни үксэтэр аналлаах. Светлана Николаевна таһаарыылаах үлэтин иһин СӨ култууратын уонна духуобунай сайдыытын грамоталарынан, «Учуутал Албан аата» үрдүк суолталаах анал аатынан наҕараадаламмыта, «Көмүс устурууналар» өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэс бастыҥ концертмейстера, «Мэҥэ Хаҥалас улууһун сыл бастыҥ учуутала», «Ускуустуба учуутала» өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэскэ «Кылаан бириис» үрдүк ааты ылары ситиспитэ.
Изабелла Романова.
