Атырдьах ыйын 16 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ходоро нэһилиэгин аатырбыт-сураҕырбыт Чүүйэ Эбэ алааһыгар үтүө үгэскэ кубулуйбут тыа хаһаайыстыбатын үлэтин, төрүт дьарыгы сайыннарар, үлэһит дьону өйүүр, чөл олоҕу тарҕатар сыаллаах «Ходуһа хоһууннара-2024» илии хотуурунан оту охсууга улуустааҕы аһаҕас күрэхтэһии үөрүүлээхтик арылынна.
Быйылгы күүлэй Арассыыйаҕа Дьиэ кэргэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Оҕо саас итиэннэ улууспутугар Тыа хаһаайыстыбатын сылларыгар ананан дьиэ кэргэҥҥэ уонна оҕолорго саастарынан 3 категорияҕа арааран ыытылынна. Күрэхтэһии көҕүлээччилэринэн Мэҥэ Хаҥалас улууһун, Ходоро нэһилиэгин дьаһалталара, тыа хаһаайыстыбатын, култуура уонна успуорт управлениеларын салалталара буолаллар. Кинилэр барытын үлэһит дьон туһугар үрдүк таһымнаахтык тэрийэннэр бу күн кыттыылаахтара бары үөрдүлэр, астыннылар.
Алгысчыт Зиновий Игнатьев аал уотун оттон алгыс этэн амалыйда, илгэлээх ардах охсооччуларга отторун сымнатан оргууй ибиирэригэр көрдөһөн, арыылаах алаадьынан айах тутта, уйгу-быйаҥ дэлэйдин, үлэлээн-хамсаан үлүмнэһиҥ диэн алҕаата. Күрэхтэһии былааҕын ааспыт сылга Хорообукка ыытыллыбыт күрэхтэһии кыайыылаахтара Мооруктан Иван Тихонов, Хаҥалас улууһун Нөмүгүтүттэн Иннокентий Тобонов көтөхтүлэр.
Ходуһаҕа Горнай, Нам, Амма, Хаҥалас, Мэҥэ Хаҥалас нэһилиэктэриттэн барыта 55 ааттаах-суоллаах бастыҥ от охсооччулар, ол иһигэр оскуола оҕолоро күөн көрсө кэлбиттэр.
Күрэхтэһии сүрүн судьуйатынан өрөспүүбүлүкэ категориялаах судьуйа Дмитрий Сидоров, улуустааҕы “Урожай” уопсастыба салайааччыта Виталий Пестряков ыытааччынан, успуорт исписэлиистэрэ судьуйаларынан үлэлээтилэр.
Илиинэн от охсуутун күрэхтэһиитин бочуоттаах ыалдьытынан бу күрэхтэһиини 2004 с. Үөһээ Бүлүүгэ бастакытын тэрийсибит, САССР успуорт национальнай көрүҥнэригэр үтүөлээх тириэньэрэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи «Урожай» уопсастыба бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит, РФ уонна СӨ успуорка үтүөлээх, «Урожай» уопсастыба бочуоттаах үлэһитэ Прокопий Готовцев, Тыа хаһаайыстыбатын миниистирин бастакы солбуйааччы Анна Стручкова, Ил Түмэн дьокутаата, аграрнай бэлиитикэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин, улуус дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Иннокентий Андросов кыттыыны ыллылар.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун баһылыга Дмитрий Тихонов күрэхтэһиини арыйан, бу күн кыттыылаахтарын улуус салалтатын аатыттан эҕэрдэлээтэ:
-Сылын ахсын ыытар күрэхтэһиибит сүрүн сыалынан төрүт дьарыкпытын, норуот быһыытынан уратыбытын кэлэр кэнэҕэски көлүөнэҕэ тиэрдии, бастыҥ үлэһиттэрбитин чиэстээһин, кинилэр холобурдарыгар ыччаттарбытын иитии буолар. Быйылгы сылга от үүнүүтэ орто, биһиги 42000 туонна оту оттуур былааннаахпыт. 17000 ынах сүөһүнү, 15000 сылгыны кыстатарбытыгар уу ылбыт, дулҕалаах сирдэри оттооммут эбиискэ буоллун диэн соруктаах бу күрэҕи тэрийэбит. Бүгүн бу биэс улуустан кэлэн илин-кэлин түсүһээри турарбыт олус үчүгэй. Манна өрөспүүбүлүкэ бастыҥ охсооччулара Горнайтан Ариян Александров, Мөҥүрүөн нэһилиэгиттэн Александр Протопопов, Мооруктан Вячеслав Окороков, Иван Тихонов кэлбиттэр. Кинилэр ыччакка бэйэлэрин сатабылларын көрдөрүөхтэрэ. Дьиэ кэргэн сылынан дьиэ кэргэн күрэҕин киллэрэн биэрдибит. Күрэхтэһиигэ кыттыбат эрээри сэмэй көмөлөрүн оҥоруон баҕалаахтарга эмиэ сир быһан бэлэмнээтибит, хотуур биэрэбит. 2004 с. Бүлүү Кыргыдайыгар Мастаах Эбэҕэ бастакытын ыытыллыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи илиинэн от охсуутун күрэхтэһиитин тэрийсибит Прокопий Готовцев бүгүн биһиэхэ кэлэн турар. Ол кэмтэн ыла хамсык кэмиттэн ураты сылын аайы бу күрэхтэһии ыытыллан кэллэ. Биһиги Прокопий Прокопьевичка успуорка бэриниилээх үлэтин, улахан үтүөтүн, биһиэхэ мэлдьи күүс-көмө, өйөбүл буоларын иһин улаханнык махтанабыт, — диэтэ итиэннэ улуус үлэһит дьонун ааттарыттан быйылгы төрүөх убаһаны күһүн кэлэн ыларыгар бэлэх уунна.
Улуус тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытыгар кылаатын уонна өр сыллаах сыралаах үлэтин иһин улуус дьаһалтатын баһылыгын Грамотатынан Мөҥүрүөн нэһилиэгиттэн үлэ бэтэрээнэ Раиса Маркова, илии хотуурунан от охсуу күрэхтэһии үгэстэрин, чөл олоҕу тарҕатыыга, успуорт уонна култуура сайдыытыгар кылаатын иһин Дьаҥхаады нэһилиэгиттэн Сардаана Окорокова, улуус дьаһалтатын баһылыгын Махтал суругунан “Хатан” ХЭТ харабыла Надежда Авелева наҕараадаланнылар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын Миниистирин бастакы солбуйааччы Анна Стручкова өрөспүүбүлүкэҕэ тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар сүҥкэн кылааттарын уонна өр сыллаах үтүө суобастаах үлэлэрин иһин “СӨ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна” анал түөскэ кэтэр бэлиэнэн Баатара нэһилиэгин тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһин Николай Попову, “СӨ тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ” анал түөскэ кэтэр бэлиэнэн Хорообут нэһилиэгиттэн үлэ бэтэрээнин Мария Моисееваны наҕараадалаата.
Ходоро нэһилиэгин баһылыга Виктор Федоров бу ытык сиргэ Чоочо баай сыллата маннык ыһыахтары, күүлэйдэри тэрийэн дьонун-сэргэтин аһатан, күрэхтэһиилэри тэрийэн этинэн-арыынан наҕараадалыыр эбитин, ол да иһин маннык улахан алааһы кыайа тутан оттоон кэлбитин устуоруйа кэпсиирин сырдатан туран, илиинэн от охсооччулары эҕэрдэлээтэ, ситиһиилэри баҕарда.
Бочуоттаах ыалдьыт Прокопий Готовцев 20 сыллааҕыта саҕаламмыт от күрэхтэһиитин күүлэйэ тохтообокко ыытылла турарыттан астынан, үөрэн харда тыл эттэ. Бу норуот хаһаайыстыбатыгар туһалаах үлэлэргэ анаммыт тэрээһин биир уратытынан эдэр дьону бэйэ бэйэлэрин билсиһиннэрэр, демография боппуруоһун таарыйар, сайыннарар биир кэрэ-бэлиэ күрэхтэһии буоларын бэлиэтээн туран анал бириистэрин баһылык Дмитрий Тихоновка, күрэхтэһии сүрүн судьуйатыгар Дмитрий Сидоровка уонна “Урожай” уопсастыба салайааччыта Виталий Пестряковка туттарда.
В.П.Ларионов аатынан Майа орто оскуолатын «Тускул» уолаттар ансаамбылларын толоруутугар улууспут ааптардара мелодист Дмитрий Санников, хоһоон айааччы Роман Плотников «Күүлэй» ырыаларынан мустубут дьону эҕэрдэлээтилэр.
Бу кэннэ от охсооччулар, ыалдьыттар сыалаах ынах этин, иһин итиэннэ Чүүйэ Эбэ минньигэс собо балыгын мииннэринэн тото-хана үссэнээт, ходуһаҕа киирэн сэрэбиэйдээх сирдэринэн тарҕаһан түөрт чаас устата хотууру ыллаппытынан бардылар.
Илиинэн оттуурга аналлаах тэриллэр быыстапкаларыгар Лоомтукаттан Николай Игнатьев эһэтин, 1877-1956 сс. олорон ааспыт Игнатьев Павел Федорович-Тимир Байбал удьуордарын быыстапкатын туруорбут. Манна уус киһи туттубут тэрилэ барыта баар. Кыраайы үөрэтэр Майа мусуойун экспонаттарыгар хотуур үс көрүҥэ, дууска, буруус мас, отчут туттар бытархай малын угар мас хаа бааллар. Төхтүртэн тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ Евдокия Холмогорова бэйэтигэр баар кыстыктары, Людмила Валентиновна Куркутоваттан, Анна Петровна Аммосоваттан Николай Степанович Тихоновтан, хотуур оҥорооччу Иван Иппатьевич Ермолаевтан тутта сылдьар хотуурдарын, урукку оҥоһуу атырдьах, кыстык, о.д.а. аҕалбыт.
От үүнүүтэ үчүгэй буолан үлэ бырааһынньыга тэтимнээхтик барда. Маныаха күн-дьыл арыый сөрүүнэ охсооччуларга ордук үчүгэй буолла.
Оҕолорго 10 саастарыгар диэри бастаабыт Сулустан Скрябин, иккис миэстэ буолбут Эрсан Окороков, 50-тан үөһээ саастаахтарга кыттыбыт Хорообуттан Мария Моисеева, эр дьоҥҥо Намтан Ион Васильев бочуоттаах ыалдьыт Прокопий Готовцев анал бириистэрин хаһаайыннарынан буоллулар. Маны сэргэ, бэйэтин саастыылаахтарыгар миэстэлэһэн Эрсан Окороков, 10 саастарыттан үөһээ бастаабыт Эрчимэн Тихонов, 14-17 саастаахтарга Мэлдьэхситтэн Егор Андросов 3-с, Горнайтан Александр Николаев 2-с, Мөҥүрүөн нэһилиэгиттэн Александр Протопопов 1-кы миэстэлэри хааччынан Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин анал, эдэр кэскиллээх от охсооччулар Аян Колесов, Алгыс Попов, Ньургун Федоров, Артем Федоров биһирэбил бириистэринэн наҕараадаланнылар.
18-39 саастаах эр дьоҥҥо Хорообуттан Александр Захаров 3-с, Амма улууһун Эмис нэһилиэгиттэн Авдей Тимофеев 2-с, Мооруктан Иван Тихонов чөмпүйүөн, 39-49 саастаахтарга Ходоро нэһилиэгиттэн Милан Илларионов 3-с, Ороссолуодаттан Евгений Шестаков 2-с, Майаттан Максим Забровскай 1-кы миэстэлэри, 50-59 саастаах эр дьоҥҥо Мэҥэ Хаҥаластан Юрий Ксенофонтов 3-с, Хаҥалас Нөмүгүтүттэн Иннокентий Тобонов 2-с, Кузьма Острелин чөмпүйүөн үрдүк ааттарын ыланнар улуус дьаһалтатын анал бириистэрин туттулар.
Горнай улууһун Орто Сурт нэһилиэгиттэн кэлбит Николай Попов 60-тан үөһээ саастаахтарга бастаата, 2-с миэстэҕэ Хаҥаластан Герман Готовцев, 3-с миэстэ Василий Прохоров буоллулар.
18-39 саастаахтарга Амма Эмиһиттэн Александра Тимофеева 3-с, Наталья Шестакова 2-с, Евдокия Бубякина 1-кы миэстэ буоллулар. 40-49 саастаахтарга Дьаҥхаады нэһилиэгиттэн Сардаана Окорокова 3-с, Нөрүктээйиттэн Надежда Авелева 2-с уонна Хорообуттан Люсия Захарова 1-кы миэстэни ылан кыайыылааҕынан ааттаннылар.
50-тан үөһээ саастаах дьахталларга Төҥүлүттэн Анна Харитонова 3-с, Нөөрүктээйиттэн Анна Туприна 2-с миэстэлэргэ уонна кыайыылааҕынан Мэлдьэхситтэн Октябрина Шарина таҕыстылар.
Хорообуттан Мария Моисеева “Аҕа саастаах охсооччу”, Намтан Ион Васильев «Ыраахтан кэлбит охсооччу», Майаттан Анна Никанорова, Дьокуускайтан Амгалена Кузнецова “Кыайыыга дьулуурун иһин”, Хорообуттан Калиса Окоемова “Ыраас суоллаах охсооччу”, Лоомтукаттан Николай Игнатьев “Илиинэн оттуурга аналлаах тэриллэр быыстапкаларын көхтөөх кыттааччыта” анал ааттарынан бэлиэтэннилэр.
Дьиэ кэргэн күрэхтэһиитигэр 1-кы миэстэ буолбут Амма улууһун Эмис нэһилиэгиттэн Матрена Николаевна, Авдей Данилович, уоллара 6-с кылааска киирэр Матвей Тимофеевтар хамаандалара – барыта сэттиэ буолан “Авдеевтар хамаандалара” диэн аатынан кытыннылар. Сэттэ охсооччу бары бэйэлэрин охсор сирдэригэр миэстэлэспиттэр. Матрена, Авдей Тимофеевтар 8 оҕолоох улахан дьиэ кэргэн буолар. Кинилэр өрөспүүбүлүкэҕэ Дьиэ кэргэн бэстибээлигэр икки төгүл “Тыа ыала” анал ааттары ылбыттар. Дойдуларыгар түргэнник ситэр салаанан: кус-хаас, куурусса араас көрүҥүн, куруолук иитэллэр, оҕуруотунан утумнаан дьарыктаналлар. 2-с бириистээх миэстэҕэ Мооруктан Жариннар дьиэ кэргэн тахсан, дьиэ кэргэнинэн оҕону-ыччаты өбүгэ төрүт дьарыктарыгар сыһыаран иитэр кэскиллээх ыал буолалларын көрдөрдүлэр.
Илии хотуурунан от охсуу кэннэ күрэхтэһээччилэр ортолоругар эр дьоҥҥо хапсаҕайга, дьахталларга сүүрүүгэ күрэхтэһии ыытыллан кыайыылаахтар мэтээллэринэн, дипломнарынан, сыаналаах бириистэринэн наҕараадаланнылар.
Улууспут култууратын управлениетын көҕүлээһининэн саха биллиилээх мелодиһа, норуот таптыыр ырыаһыта Валерий Ноев төрөөбүтэ 85 сылынан үлэһит дьоҥҥо ананан ыытыллыбыт бырайыак ыытааччыта Георгий Белоусов улууспут ырыаһыттара кыттыылаах улахан кэнсиэри иилээн-саҕалаан ыытта. Манна СӨ култууратын туйгуна Георгий Попов байааҥҥа доҕуһуолунан Ходороттон “Мичээрдэр” дьахталлар ырыа ансаамбыла, Александр Борисов, Вероника Степанова, Прокопий Федоров, Галия Сосина, Ньургуйаана Прокопьева, Терентий Егоров, о.д.а. Валерий Ноев ырыаларын дохсун ытыс тыаһынан толордулар. Илиинэн от охсуутун кыттыылаахтара, көрөөччүлэр үчүгэй кэнсиэртэн эрчим ылан үҥкүүлээн сэгэйдилэр.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун култууратын сайдыытыгар кылааттарын иһин улуус баһылыгын грамотатынан “Саха” иһитиннэрэр-көрдөрөр хампаанньа ыытааччыта, суруналыыс Георгий Белоусов, Аллараа Бэстээхтээҕи култуура киинин аккомпаниатора Георгий Попов, махтал суругунан ырыаһыт Терентий Егоров наҕараадаланнылар.
Ходоро нэһилиэгин дьаһалтатыгар тэрээһини үрдүк таһымнаахтык ыыппыттарынан улуус баһылыга Дмитрий Тихонов бензопила бириис туттарда.
Түмүккэ улууспут баһылыга Дмитрий Тихонов “Киһиэхэ төрөөбүт дойдута” ырыаны байаан доҕуһуолунан толорбутун үрдүктүк сыаналаан Валерий Ноев төрөөбүтэ 85 сылынан үлэһит дьоҥҥо ананан ыытыллыбыт бырайыакка туочуканы туруорда диэн ыытааччы Георгий Белоусов эттэ.
Бу курдук «Ходуһа хоһууннара-2024» илии хотуурунан оту охсууга улуустааҕы аһаҕас күрэхтэһии киэҥ далааһыннаахтык итиэннэ олус сэргэхтик ыытыллан, кыттыбыт дьон, ыалдьыттар бары астынан, үөрэн-көтөн, үлэһит дьон илии тутуурдаах, өттүк харалаах, от күүлэйэ салгыы ыытылла турарыгар баҕа санаалаах уонна онно эрэллээх тарҕастылар.
Марелла Баишева.
