Блогер Михаил Масаха Сахабыт сирин устуоруйатын үөрэтэр саҥа тур арыйан, Түмэл норуоттар икки ардыларынааҕы күнүн иитинэн, ыам ыйын 17 күнүгэр, Чурапчыга устуоруйа уонна этнография, Чөркөөххө Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон аатынан «Бэлитиичэскэй сыылка», Былатыан Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннас түмэллэригэр итиэннэ саха суругун-бичигин төрүттээбит Семен Андреевич Новгородов төрөөбүт алааһыгар биир күннээх экскурсияҕа баҕалаах дьон хомуллан сырыттыбыт.
Михаил Масаха ааспыт сылга Гаврил Васильевич Никифоров – Манньыаттаах Уолун аатынан социальнай бырайыактары өйүүр пуонда тэрийэн, билиэн-көрүөн баҕалаах биир дойдулаахтарыгар Манньыаттаах өтөҕүн билиһиннэрбитэ. Бу хамсааһын киэҥ сэҥээриини ылан, бастакы этааба ситиһиилээхтик түмүктэнэн, Манньыаттаах өтөҕүн саҥардыы үлэтин бырайыага оҥоһуллар буолла. Кэскиллээх үлэ салҕаныахтаах.
Билигин онно аналлаах тууру суол суоҕунан быстах кэмҥэ тохтотон, саха омук олоҕун устуоруйатын силиһэ-мутуга буолар Чөркөөх мусуойун дьонугар-сэргэтигэр көрдөрөр баҕатын паблигар таһаарбыта. Ону көрөн, туспа бөлөх тэринэн, Михаил Масаха уонна Надежда, Кирилл Андреевтар дьиэ кэргэн массыыналарынан барыта уон түөрт киһи Чурапчынан, Чөркөөҕүнэн айаннаатыбыт. Манна сарсыарда 7 чаастан саҕалаан хомуллан барбыппыт уонна түүн 12 чаас диэки сылайан да көрбөккө, дьиэбитин буллубут. Айаммыт оннук умсугутуулаах буолла.
Мусуой үлэтэ баар экспонаттары сөптөөх усулуобуйаҕа тутан харыстааһын буолар. Өбүгэттэн кэлбит норуот баайа буолар экспонаттары чөл туруктаах харайар сөптөөх усулуобуйа тэриллэн, мусуойдар аныгы тиэхиньикэнэн хааччыллыбыттара көрөөччүлэри сөхтөрдө, астыннарда.
Саас сааһынан кэпсээтэххэ, күммүтүн ырыаҕа ылланар хатыҥнардаах чараҥнардаах, хампа солко алаастардаах, тоҕус томтордоох Чурапчы улууһун Андрей Андреевич Саввин аатын сүгэр Афанасий Афанасьевич Захаров дириэктэрдээх, гааска холбонон турар муниципальнай мусуойу көрүүттэн саҕалаатыбыт. Бу улуус устуоруйатын толору кэпсиир мусуой 1948 с. тэриллибит. Манна биһигини 2011 сылтан саҕалаан, барыта уон икки сыл устата дириэктэринэн, онтон бэттэх научнай сотруднигынан үлэлиир Юрий Семенович Толстоухов үөрэ көрүстэ.
Ыаллыы улууспут Өлүөнэ уонна Алдан эбэлэр икки ардыларыгар турар, сааскы уунан угуттанар, сайын өлгөм оту биэрэр от үрэхтэрдээх уйгу-быйаҥ сирдээх-уоттаах. Олохтоох салайыныы киирээтин кытта улуустар, нэһилиэктэр бэйэлэрин уратыларын көрдөрөр гербэлээх, былаахтаах буолбуттара. Улуустарын оннук бэлиэтэ чурапчылар биир дойдулаахтара, РФ уонна СӨ норуодунай худуоһунньуга Афанасий Мунхалов эскииһинэн оҥоһуллубут. Юрий Семенович өрөспүүбүлүкэни киэҥник ааттаппыт элбэх ускуустуба, култуура, успуорт, о.д.а. салааларга киэн туттар үгүс дьонноох, олус баай уонна дириҥ устуоруйалаах улуус буоларын кэпсээтэ.
Кини суоруна тааска бэйэлэрэ үүннэрэр сэлиэһинэй бурдуктарын тартаран көрдөрдө. Ульяна Заровняева диэн олохтоох урбаанньыт бу бурдугунан астыыр килиэбэ, торда, лэппиэскэтэ былдьаһыгынан атыыга барарын, мусуой Чурапчы көһөрүллүүтүгэр уонна Аҕа дойду сэриитин итиэннэ анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар аналлаах икки филиаллааҕын, о.д.а. элбэх интэриэһинэйи, кэрэхсэбиллээҕи кэпсээтэ.
Салгыы саха суругун-бичигин төрүттээбит Семен Андреевич Новгородов төрөөбүт алааһыгар тиийэн тохтоотубут. Ытык киһибит өйдөбүнньүк бэлиэтигэр сүгүрүйэн, харахпытынан кини оҕо сааһа ааспыт кырдалын, алааһын, ортотугар томтордоох күөлүн сөҕө, таптыы көрдүбүт.
Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанын кавалера, ССРС Социалистическай Үлэтин Дьоруойа, РСФСР уонна Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, СӨ норуодунай суруйааччыта, П.А.Ойуунускай уонна А.Е.Кулаковскай ааттарынан судаарыстыбаннай бириэмийэлэр лауреаттара, СӨ бочуоттаах гражданина Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон быйыл төрөөбүтэ 120 сыла. Кини аатынан аар-саарга аатырбыт Чөркөөхтөөҕү историческай-мемориальнай мусуой-комплекска тиийдибит. Суорун Омоллоон бу Таатта үрэҕи икки өттүнэн киэҥник тайаан сытар, судаарыстыба көмүскэлигэр киирбит эбийиэктэрдээх комплексын көрбүт эрэ сөҕөр буолуохтаах. Комплекс хас биирдии эбийиэгин устуоруйатын, Таатта улууһуттан тахсыбыт биллэр-көстөр дьону, манна кэлэн олорбут бэлитиичэскэй сыылынайдар олохторун-дьаһахтарын итиэннэ Суорун Омоллоон тэрийбит мусуойдарын исписэлиис Изабелла Яковлевна Жерготова уонна экскурсовод Юлия Васильевна Борисова сиһилии көрдөрөн сырдаттылар, түгэннэри кэпсээтилэр, оонньоттулар.
Таатта улууһугар 1881–1899 сс. сыылкаҕа кэлэн олоро сылдьыбыт, саха тылын төрүт тылдьытын оҥорбут, тыл үөрэхтээх поляк учуонай Эдуард Карлович Пекарскай, бэлитиичэскэй диэйэтэл Петр Алексеевич Алексеев, о.д.а. тустарынан элбэҕи биллибит. 1912 с. тутуллубут Николаевскай таҥара дьиэтэ, 19-с үйэҕэ тутуллубут Уолбатааҕы чочуобуна, бэлитиичэскэй сыылынай, саха норуотун олоҕун-дьаһаҕын, сиэрин-туомун үөрэппит-чинчийбит этнограф, лингвист Всеволод Михайлович Ионов 1894–1901 сс. олорбут балаҕана, 1867 с. тутуллубут аҕыс муннуктаах саха балаҕана, 19-с үйэҕэ тутуллубут Дьүлэй нэһилиэгин олохтооҕо Алексей Васильевич Павлов (Сыҥааҕа Суох) кыстык балаҕана, о.д.а. эбийиэктэр кэрэхсэбиллээх устуоруйаларын иһиттибит.
Салгыы Ем.Ярославскай аатынан СӨ Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын үөрэтэр Судаарыстыбаннай холбоһуктаах мусуой филиала П.А.Слепцов – Ойуунускай аатынан СӨ Судаарыстыбаннаһын Чөркөөхтөөҕү мусуойугар сырыттыбыт. Манна мусуой исписэлииһэ Анна Сергеевна Борисова итии чэйинэн көрүстэ.
Кини ыалдьыттарыгар Былатыан Ойуунускайы СӨ судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, суруйааччы, бөлүһүөк быһыытынан эрэ буолбакка, кини кэргэнигэр, оҕолоругар сыһыанын, соратниктарын туһунан иһирэхтик сырдатта. Ойуунускай удьуор утумун аар кудук маһын оҥорбуттар. «Тыл кэриэһэ тыыннаах буолуоҕа», «Эн ииппит сүрэххин норуоппар биэрэбин», «Сүрэҕим сөбүлүүр Сүөкүччэ доҕорум», «Удьуорум ууһуоҕа, уруйдуу туруоҕа», «Улуу Кыайыы сырдык саһарҕата», «Аартыгы арыйааччылар», о.д.а. кэрэхсэбиллээх экспозициялар туруоруллубуттар.
Сахабыт сирин дириҥ силистээх-мутуктаах мусуойдарын көрөн-истэн, өй-санаа өттүнэн бэйэни байытан, элбэх саҥаны биллибит, саха өлүн өллөйдөөбүт сириттэн күүс-сэниэ ылан кэллибит. Манна биһигини бэйэлэрин массыыналарынан тиэйэн илдьэ сылдьыбыт бырайыак көҕүлээччитэ Михаил Масахаҕа, Надежда, Кирилл Андреевтар дьиэ кэргэҥҥэ итиэннэ баай билиилэрин бар дьонноругар тарҕата, иҥэрэ сылдьар үөһээ ааттаммыт мусуойдар исписэлиистэригэр дириҥ махталбытын тиэрдэбит.
Дьоммутун-сэргэбитин бэйэбит дойдубут духуобунай, материальнай баайын-дуолун араҥаччылыыр, харыстыыр, үүнэр ыччаппытыгар чөл тиэрдэр сыаллаах ньиргиччи үлэлии-хамсыы олорор мусуойдарбытыгар элбэхтик сылдьан, билиигитин-көрүүгүтүн ыччаккытыгар тиэрдэ сылдьаргытыгар ыҥырабыт.
Марелла Баишева.
