«Из всех искусств для нас важнейшим является ‒ кино» диэн В.И.Ленин эппитэ. Төһө да үөс сиртэн тэйиччи олордорбут оччолорго өссө Ыраахтааҕылаах Арассыыйа кэмигэр 1911 с. Дьокуускайга бастакы киинэни көрдөрбүттэр. Ол Пантелеймон Иннокентьевич Никулин диэн нуучча эбит. Оттон Мэҥэ Хаҥаласка бастакы киинэни 1926 с. Бүтэйдээхтэн төрүттээх, «Холбос» тэрилтэни төрүттээбит Кузьма Осипович Гаврилов кыһамньытынан, тэрээһининэн Хоптолооххо көрдөрүллүбүт. Кини 1932 с. 15 киинэ көрдөрөр аппаратуралааҕа.
1926 с. бүтүүтүгэр политсалайааччы В.С.Синеглазова Дмитрий Трофимович Дубинины кытта дуогабар түһэрсиэҕиттэн, киинэни көрдөрүүгэ 1927 с. бэс ыйын 12‒18 күннэригэр Ой Бэскэ 135, Хаптаҕайга 161, Майаҕа 56, Лампаҕа 60, Бүтэйдээххэ 102, иккис күнүгэр 100 киһини хаппыттар. Барыта 479 көрөөччүттэн 185 киһиэхэ босхо көрдөрбүттэр. 41 олох үөрэҕэ суох киһини сырдаппыттар. Кинилэртэн хаһа оҕо, дьахтар буоларын отчуоттууллар эбит.
Биһиги улууспутугар киинэ олохтоохтук көстүүтэ 1931 сылтан саҕаламмыт. Андрей Павлович Белоусов уонна биллиилээх фотограф-документалист Василий Петрович Приютов үлэлээбиттэр. 1932 с. икки стационарнай киноустановка баара биллэр. 1949 с. 9 киноустановка баарыттан 8 саҥарар, 1 саҥата суох киинэни көрдөрөр эбиттэр. Урут киинэ тэрилтэтэ райиполком иһинэн баар эбит. Бастакы киинэ ситимин дириэктэринэн Андрей Павлович Белоусов, салыгы Николай Васильевич Корнилов, Константин Дмитриевич Васильев, Ефйим Тимофеевич Кулаковскай, Иван Иванович Брызгалов, Афанасий Акепсимович Неустроев үлэлээбиттэрэ. 1964 с. киносеть дирекцията култуура управлениетыттан араарыллан туспа тэрилтэ буолбута, 14 киноустановкалааҕа.
1966‒1984 сс. киинэ мэхээнньигин көмөлөһөөччүтүттэн саҕалаан киномеханик, силиэсэр буолбут уопуттаах үлэһит, салайааччы, тэрийэр дьоҕурдаах салайааччы Семен Николаевич Романов, 1984‒1986 сс. Руслан Иннокентьевич Иванов, 1986‒1994 сс. Нина Иннокентьевна Никанорова, 1994‒1997 сс. Федор Константинович Баишев, 1997‒2001 сс. Егор Егорович Андросов үлэлээбиттэрэ. 1965‒1980 сс. киинэ тэрилтэтин муҥутуур сайдыбыт кэмнэрэ этэ. 32 нэһилиэнньэлээх пуунунан 42 киноустановка баара. Майаҕа «Манчаары» киинэ тыйаатыра, РДК, промкомбинат, «Сельхозтехника» хонтуоратыгар Аллараа Бэстээххэ кулууптан ураты ДСУ-2, нефтебаза үлэһиттэрин кыһыл муннугар дьоҥҥо киинэни табыгастаахтык көрдөрөллөрө. Барыта 120 үлэһит үлэлиир кэмнээҕэ. Билигин ааспытын кэннэ санаатахха, эйэлээх, үлэҕэ дьулуурдаах дьонтон састааптаах эбит. Аппаратура саахала суох үлэлиирин мэлдьи эрдэттэн көрө-билэ сылдьан оҥорон хааччыйар, өрөспүүбүлүкэҕэ тарбахха баттанар киинэ техникатын баһылаабыт киномеханик идэлээх Николай Константинович Старостин баара. Кини кэнниттэн Егор Егорович Андросов, Степан Моисеевич Ноговицын үлэни тэрийэллэрэ.
Бастакы киномеханиктар барахсаттар ыарахан усулуобуйаҕа үлэлииллэрэ. Өрүү айаҥҥа, түптээх олоҕу олорбокко сылдьаллара, айаны-сырыыны тулуйар эр дьон үлэлииллэрэ. 60-с сыллар кэннилэриттэн бөһүөлэккэ олохсуйан аппаратура туран дьахтар, оҕо үлэлиир буолбута. Оройуон бастакы киномеханиктара: П.П.Бабич, В.Е.Сивцев, Е.Н.Дьячковскай, Т.А.Баишев, Е.П.Адамов, А.А.Устинов, Г.В.Уваровскай, Г.Е.Семенов, Н.П.Сивцев, Н.Е.Необутов, В.С.Петров, Е.Н.Захаров, Н.П.Максимов, А.Н.Мартынов, Н.Н.Романов, М.М.Курчатов, К.Д.Титов, С.И.Афанасьев, Т.С.Данилов, Д.И.Афонскай, И.Т.Устинов, Ф.И.Татаринов, М.Н.Дьяконов уо.д.а. Кинилэр бэриниилээх үлэлэринэн биһиги улууспутугар киинэҕэ таптал, сүгүрүйүү олохсуйбута уонна билиҥҥэ диэри умнуллубат.
Биһиги улууспутуттан элбэх талааннаах киинэни устааччылар тахсаллар диэн бүччүм санаалаахпын. Холобур, анал киинэ оператора үөрэхтээх Василий Яковлевич Парфенов Казахстаҥҥа олохсуйан документальнай киинэни уһулуунан дьарыктаммыта. Степан Николаевич Сивцев‒Доллу «Сахафильм» хампаанньа генеральнай дириэктэрэ, Руслан Васильевич Васильев киинэ хайысхатынан үлэлиир. Семен Алексеевич Максимов өрөспүүбүлүкэтээҕи кинопрокат дириэктэрэ этэ. Семен Никонович Ермолаев, Степан Порядин ‒ иккиэн мооруктар. Аркадий Михайлович Новиков кылгас метражтаах чаҕылхай киинэлэри хаалларбыта. Степан Моисеевич Ноговицын баҕа өртүнэн устара, кини устуулара Госкинохранилищеҕа бааллар. Василий Николаевич Атласов, Андрей Дмитриевич Дмитриев эмиэ документальнай киинэлэри устубуттара мусуой пуондатыгар бааллар. Иннокентий Тихонович Васильевич, кэнники Павел Никифорович Дмитриев эмиэ үлэлэспиттэрэ. Тэлэбиидэнньэҕэ үлэлээбит Афанасий Попов, Эдуард, герман Афанасьевтар, Антонина Гаврильева уо.д.а. улуус устуоруйатын кэрчик кэмҥэ үйэтитэн кылааттарын киллэрдэхтэрэ. Манна өссө ахтыллыбатах дьон элбэх буолуо дии саныыбын.
1974 с. биһиги улууспутугар Илин эҥэр биэс оройуонун, хаайтарыы кэмигэр Хаҥалас нэһилиэктэрин хабар Кинопрокат тэрилтэ арыллыбыта. Суолталаах, көмөлөөх, наадалаах, туруорсуу бөҕөнөн арыллыбыт тэрилтэ этэ. Таас варианынан тутуллубут, бары көрдөбүлгэ эппиэттиир дьиэлээҕэ, Москваттан эрэ буолбакка, Иркутскайтан, Свердловскайтан, Украина Довженко аатынан фабрикатыттан, «Белорусьфильмтан» саҥа киинэлэр быһаччы кэлэллэрэ. Ыйга мунньан-тараан сүүрбэччэ киинэ буолар курдук өйдүүбүн. Нэдиэлэ аайы «Ленинскэй знамя» хаһыакка «Болҕойуҥ, саҥа киинэ» биллэрии таһаартарарым. «Эн рекламаҕын олус кэтэһэр этибит», ‒ диир дьон бааллар эбит. Кинопрокат начаалынньыгынан Ким Романович Верховцев, мэтэдьииһинэн Евдокия Семеновна Романова, инженеринэн Иннокентий Иннокентьевич Винокуров, киинэ бэрэбиэркэлээччилэр О.Ф.Петров, Р.Н.Федорова, У.Н.Кычкина, Л.П.Яковлева, суоппар Д.Н.Колесов, уборщица К.И.Колесова, буҕаалтыр М.И.Куприянова үлэлээбиттэрэ.
1982 с. Аллараа Бэстээх оробуочайдара, нэһилиэнньэтэ туруорсан улахан сссудаҕа «Юбилейнай» киинэ тыйаатыра тутуллан үлэҕэ киллэриллибитэ. Дириэктэр В.Ф.Пугачев, киномеханиктар Б.Н.Иванов, Л.А.Анищенко, В.В.Филиппов, кассир В.М.Кириллина, контролер З.Гиззатова этилэр.
Миигин кытта биир кэмҥэ алтыһан үлэлээбит биир идэлээхтэрбин, тыа киномеханиктарын билигин уурайбытым үйэ чиэппэрэ да буоллар, олус истиҥник саныыбын, ахтабын. Павловскайга В.Е.Необутов, А.Находкин, Хаптаҕайга Р.П.Соломонов, Ороссолуодаҕа К.Р.Антонов, Наахараҕа Н.М.Гаврильев, А.Е.Тарабукина, Бырамаҕа Э.И.Захарова, В.Н.Никитин, Тиэлигигэ Г.М.Попова, Чыамайыкыга Р.Д.Захаров, В.Л.Захаров, Табаҕаҕа М.М.Федорова, И.И.Степанов, И.П.Сосина, Моорукка Н.М.Апросимов, И.Анисимов, Өлөчөйгө Е.П.Стручков, О.Н.Семенова, Бүтэйдээххэ М.С.Шишигин, А.Е.Сергеев, Д.Назаров, Бөкөҕө М.И.Тумусова, Лоомтукаҕа А.П.Яковлев, Л.С.Игнатьева, Чүүйэҕэ М.Н.Левин, Е.Н.Петров, Хараҕа Е.Е.Сивцев, А.Н.Григорьева, Мэлдьэхсигэ Н.М.Попов, В.Охлопков, Хорообукка А.В.Сосина, П.Н.Андреев, Бэдьимэҕэ М.М.Аргунов, В.Ф.Сергучева, Сыымахха Е.Н.Захаров, Төхтүргэ В.В.Баишев, Е.И.Владимиров, Төҥүлүгэ И.С.Цыпандин, И.Е.Титов, Тумулга Е.Н.Максимова, Таракка П.П.Петров, Дьабыылга М.И.Баишев, Балыктаахха В.М.Лихонди, А.В.Черкашина, Маттаҕа К.К.Марков, С.Н.Никитин, А.Свинобоева үлэлээбиттэрэ.
Атырдьах ыйын 27 күнүгэр Сэбиэскэй киинэ төрүттэммитэ 105 сылын туолла. Идэлээх күммүтүнэн бииргэ үлэлээбит кэллиэгэлэрбин бэлиэ күнүнэн эҕэрдэлиибин, бары этэҥҥэ, доруобай, дьоллоох буолуҥ.
Нина Никанорова, киинэ бэтэрээнэ.
