Өксөйөр сүүрүктээх Өлүөнэ эбэбитин өҥөйөн олорор, бастыҥ үлэһит дьонунан аатырбыт Дьаҥхаады нэһилиэгин Төхтүр бөһүөлэгэ Сахабыт сирин биир кэрэ-мааны айылҕалаах сиринэн биллэр.
Атырдьах ыйын 23 күнүгэр Дьаҥхаады нэһилиэгэр тиийэн баһылыгы солбуйааччы Петр Куркутовы көрсөн кэпсэттим. Кини бу дуоһунаска үлэлээбитэ 8 ый буолбут. Баһылык Василий Стручков бу кэмҥэ уоппускаҕа сылдьар. Петр Сергеевич дьаһалтаҕа үлэлиэн иннинэ нэһилиэгэр аҕа сүбэтин салайбыт.
Баһылык солбуйааччыта миигин үөрэ-көтө көрсөн, аһаҕас кэпсэтиигэ тута сөбүлэһэн, үлэни-хамнаһы билиһиннэрдэ, санаатын үллэһиннэ:
-Петр Сергеевич, нэһилиэккитигэр үлэ-хамнас хайдах баран иһэрин билсээри кэллим. Бу туһунан “Эркээйи” хаһыат ааҕааччыларыгар анаан сырдат эрэ.
-Бастатан туран, биһиги нэһилиэкпит дьоно-сэргэтэ үөрэх, култуура, успуорт буоллун – барытыгар олус талааннаах дьон диэн бэлиэтиэм этэ. Саамай дойдубуттан астынарым диэн манна алаас да, үрэх, күөл, боротуоха барыта баар. Сирбит-уоппут кэрэ сирдэринэн баайынан туризм сайдар кэскиллээх. Хотун Мааччыйабытынан, Сууллар Мырааммытынан, анаан оҥоһуллубут үрдүктэн хочону астына көрөр сынньанар сирбитигэр дьон сөбүлээн сылдьар, киэн туттар миэстэлэрбит буолаллар. Мантан өрүс, куорат барыта көстөн олорор. Өрүһү туоруур муоста тутулуннаҕына куораты кытта ситимнэнэн, сайдыыбыт өссө түргэтиэ дии саныыбын. Айылҕабытын харыстыахха наада.
-Тыа сирин дьоно сүрүн хайысхабытынан тыа хаһаайыстыбатын үлэтэ-хамнаһа буолар. Эһиэхэ сүөһү-сылгы ахсаана хайдаҕый?
-Сүөһүбүт уопсай ахсаана 771, ол иһиттэн ыанар ынаҕа 217, кэтэх хаһаайыстыбаҕа 554 сүөһү турарыттан ынаҕа 182, бааһынай хаһаайыстыбаҕа 317, о.и. 55 ынах баар. Сылгы уопсай ахсаана 1352, о.и. биэтэ 688, кэтэх хаһаайыстыбаларга 499, о.и. 286 биэ, бааһынай хаһаайыстыбаҕа 853, о.и. 402 биэ баар. Оттооһун былаана 1634 туонна. Дьоммут күн бүгүн 1758 га сири оттооннор, былааммыт 94 % туолан иһэр, өссө да оттуу сылдьаллар. Быйыл бурдук үүнүүтэ үчүгэй. Андрей Холмогоров бааһынай хаһаайыстыбата ыспыт бурдугун сенажтыы сылдьар. Кэлэр нэдиэлэттэн сиилэстээһини саҕалыыр былааннаах. 150 туонна сенаж, 200 туонна сиилэс былааннаахпыт, ону толоруо диэн эрэллээхпит.
Долоон сайылыкка Андрей Холмогоров ынах сүөһүтүн пиэрмэтин сэргэ, Аркадий Попов бурдук ыһар хаһаайыстыбата үлэлииллэр, Бөдьөлөк, Маандай сайылыктарынан дьоммут-сэргэбит сайылыыллар.
-Саҥа тутууга туох үлэ барарын сырдат эрэ.
-Хаарбах дьиэттэн көһөрүү бырагырааманан кэлэр сылга 2 эргэ уопсайтан 4 этээстээх толору хааччыллыылаах 19 кыбартыыралаах дьиэҕэ дьоммут көһөн киириэҕэ. Манна таарыйа сырдаттахха, нэһилиэкпит сүрүн суола өрөспүүбүлүкэ таһымнаах буолла. Манан федеральнай суолга хаайтарыы кэмигэр быһа “Төхтүр-Жатай” паром суола ааһар. Бу суолбут оҥоһуута былааҥҥа киирдэ, аспаалланыа диэн үөрэбит. Өссө эбэн эттэххэ, нэһилиэк сайдар киинэ кулууп дьиэ буоларынан, бу тыын боппуруоспут буолар. Биһиги 190 миэстэлээх култуура киинэ тутулларын ситиһээри докумуонугар сүүрэ-көтө сылдьабыт. Билигин докумуона култуура министиэристибэтигэр сытар. Балыыһа быйыл өрөмүөннэннэ, үлэлии турар.
-Олохтоох көҕүлээһини өйүүр бырагырааманан бу сылга тугу ситистигит?
-Былырыын оҕо былаһааккытынан кыттыбыппыт да, сатаан ааспатахпыт. 2022 сылга уу таһар массыына ылбыппыт сүүрэ сылдьар, нэһилиэнньэни иһэр уунан хааччыйар.
-Бу күннэргэ манна, Төхтүргэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи Элбэх өрүттээх киин (МФЦ) саҥа салаатын арыйда. Бу бырайыак өрөспүүбүлүкэ нэһилиэктэригэр бастакынан эһиги нэһилиэккэ үлэтин саҕалаата. Дьэ, олохтоохтор манна туох санаалаахтарый?
-Дьаһалтабыт дьиэтигэр анал миэстэ тэриллэн, олохтоохтор электроннай өҥөнү тута миэстэтигэр ылар буолбуттарын нэһилиэнньэ үчүгэйдик ылынна. Манна экэниэмикэ миниистирэ, улууспут кураатара Петр Попов итиэннэ өрөспүүбүлүкэтээҕи Элбэх өрүттээх киин салайааччыта Таисия Никитина олохтоохтору эҕэрдэлээн ыалдьыттаатылар. Олохтоох дьаһалта исписэлиистэрэ Татьяна Попова, Варвара Максимова наадыйан кэлбит дьоҥҥо докумуону оҥорторууга ыйан-кэрдэн көмөлөһөллөр. Бу ордук аҕа саастаах көлүөнэ дьоммутугар олус абыраллаах. Кинилэр ханна да барбакка-кэлбэккэ миэстэтигэр докумуоннарын быһаартарар кыахтаммыттарын иһин үөрэллэр, махтаналлар.
-Кыстыкпыт чугаһаата, онно бэлэмҥит хайдаҕый? Туох үлэ барда?
-Бу иннинэ нэһилиэкпит аҥаара эрэ ититиигэ холбонон олорбут эбит буоллаҕына, билигин 100% ититиигэ холбоноору бэлэм олоробут. Аллараа турар дэриэбинэҕэ турбата уурулла сылдьар. Олохтоох дьаһалта көҕүлээһининэн, нэһилиэнньэ кыттыһан, манна биир дойдулаахпыт Ян Новиков салайааччылаах “Армон” тэрилтэ үлэлэһэр.
ДьУоХХ үлэһиттэрэ турбаларбытын сууйан, ыраастаан кыстыкка киирэргэ толору бэлэмнээх олоробут.
-Нэһилиэккитигэр дьон барыыта-кэлиитэ хайдаҕый?
-Нэһилиэкпитигэр дьон сөбүлээн олохсуйар, мантан көһөн барыы улахан суох, кэлии баар. Төхтүрбүт бөһүөлэгэ өрүс кытыытыгар уонна улууспут кииниттэн, Дьокуускай куораттан чугас турар. Онон нэһилиэгим улаатан-кэҥээн, гаас киирэн, инфраструктурата сайдан, оҕо-ыччат барбакка, нэһилиэнньэбит ахсаана эбиллэригэр баҕарабын. Сибээс бары көрүҥэ баар.
Билигин генеральнай былаана уларытыллан оҥоһулла сылдьар, ол бүттэҕинэ учаастак биэриитэ саҕаланыа. Билигин дьон кэлиитэ, саҥа дьиэ тутталлара элбээтэ, учаастак көрдөөччү элбэх.
-Оскуолаҕа быйылгы үөрэх дьылыгар аһаҕас турар учуутал миэстэтэ баар дуо, хас оҕо үөрэнэ киирэр?
-Оскуолабытыгар быйылгы үөрэх дьылыгар үлэһит чааһыгар аһаҕас турар миэстэ суох, бастакы кылааска 8 оҕо, оскуолаҕа уопсайа 192 оҕо киириэ.
-Нэһилиэк тэрилтэлэрин, уопсастыбаннас үлэтин-хамнаһын туһунан тугу кэпсиэҥ этэй?
-Улууспут хайа баҕарар атын нэһилиэктэрин курдук, улуус дьаһалтата ыытар бары тэрээһиннэригэр кыттабыт. Манна төһүү күүһүнэн биһиэхэ уопсастыбаннай түмсүүлэрбит буолаллар. Владимир Васильев салайааччылаах аҕа сүбэтэ үчүгэйдик үлэлиир. Кинилэр оскуола оҕолорун өбүгэ төрүт дьарыктарыгар: муус ылыытыгар, муҥхаҕа, куйуурга уһуйаллар. Бэтэрээн сэбиэтэ, дьахталлар уонна ыччат түмсүүлэрэ нэһилиэк иһигэр улуус ыытар үлэлэригэр күүс-көмө буолаллар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи, улуустааҕы оҕо лааҕырдара сайынын үлэлииллэр. Улууска биллэр үлэлээх, анал дьиэлээх бильярд кулууптаахпыт. Манна элбэх тэрээһин ыытыллар, эр дьон, ыччат сөбүлээн мустар. Улууспутугар биир бастыҥ үлэлээҕинэн биллэр Екатерина Винокурова салайааччылаах муусука оскуолалаахпыт. Оҕолорбут араас күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кытталлар. Техническэй киин үлэлии турбута, быйыл Аллараа Бэстээххэ көһөн эрэр. Николай Попов салайааччылаах моделирование, уһаныы куруһуоктара оҕолорго үлэлиир.
Баһылык үлэтин дьон ардыгар чэпчэки үлэ курдук саныыр. Оннук буолбатах эбит, социальнай өттүнэн араас кыһалҕаны барытын быһаарга үлэ эмиэ да ыарахаттардаах, эмиэ да интэриэһинэй, бэйэҥ дьоҥҥор тугунан эрэ көмөлөһөргүттэн астынаҕын. Быһаарыллыбат боппуруостар да бааллар. Онтон иҥнибэккэ иннибит диэки баран иһэбит.
Биир сонуммутунан, күн сарсын убайбыт, Ил Түмэн дьокутаатынан үлэлээбит, нэһилиэкпит сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрбит Александр Романов кэриэһигэр өрөспүүбүлүкэ таһымнаах аһаҕас спиннинг күрэхтэһиитэ 7-с төгүлүн буолаары турар. Ону үрдүк таһымнаахтык ыытарга бэлэмнэнэ сылдьабыт.
Биһиги аҕа саастаах көлүөнэ дьоммутугар махтанабыт. Кинилэр өйөбүллэринэн, өйдөрүнэн-санааларынан, олоххо билиилэринэн биһиэхэ төһүү күүс буолаллар. Бэтэрээн сэбиэтин салайааччы Иван Ермолев биир тумус туттар ытык кырдьаҕаспыт. Күн бүгүҥҥэ диэри көмөлөһөн сүүрэ-көтө сылдьар.
Билиҥҥи ыччат чөл олоҕу тутуһар. Аһыы утаҕы иһэн баран дуу, табах уобан баран дуу уулуссаҕа хаама сылдьар ыччаты көрбөккүн. Кинилэр эттэрэ-хаанннара чэгиэн буоларын туһугар иллэҥ кэмнэрин оскуолабыт успуорт былаһааккатыгар атаараллар.
Сахалар устуоруйабытын үчүгэйдик билбэппит. Аҕыс ыйдаах томороон тымныылаах айылҕаҕа бачча үйэлэри уҥуордаан кэлбит мындыр өбүгэлэрдээх омук буолабыт. Масаха Мэхээс дойдубут устуоруйатын дьон болҕомтотун тардар гына кэпсиирин биһириибин. Дьаҥхаады нэһилиэгин устуоруйата дириҥ силистээх-мутуктаах.
-Петр Сергеевич, бэйэҥ тускунан ааҕааччыларбытыгар анаан кылгастык билиһиннэр эрэ.
-2015 с. Дьокуускайга ХИФУ историческай бакылтыатын бүтэрэн Мөҥүрүөн нэһилиэгэр тахсан икки сыл учууталлаабытым. Онтон төрөөбүт дойдубар Төхтүргэ кэлэн оскуолаҕа дириэктэри солбуйааччынан биир сыл, ол кэннэ Холгума нэһилиэгин оскуолатыгар үс сыл дириэктэринэн үлэлээбитим. Салгыы Дьокуускайга киирэн куорат дьаһалтатыгар гражданнары кытта үлэлиир отдел салайааччытынан, кэлин урбаанньыттаан баран нэһилиэкпэр баһылык солбуйааччытынан үлэлии олоробун. Нэһилиэк уопсай кыһалҕатын дьэ билэн эрэбин.
Кэргэним Альмира Анатольевна Опера уонна балет тыйаатырын артыыһа, билигин кыра оҕотун көрөн олорор. Биһиги дьиэ кэргэн үс уол оҕолоохпут. Улахаммыт 11 саастаах, алын сүһүөх оскуоланы бүтэрэн быйыл 5-с кылааска киирэр, орто оҕобут 5 саастаах, уһуйаан иитиллээччитэ, кырабыт 4 ыйдаах. Оҕо төрөөбүт тылын билиэхтээх диэн санааттан оҕолорбутун сахалыы эйгэҕэ иитэргэ кыһаллабыт.
-Дьэ, Петр Сергеевич, быыс булаҥҥын дьаһалта ыытар үлэтин киэҥник сырдаппыккар махтанабын. Дьон туһугар түбүктээх үлэҕитигэр ситиһиилэри баҕарабын.
Билигин аныгы кэм сайдыытын быһыытынан, дьон-сэргэ ирдэбилэ улаатта. Василий Стручков баһылыктаах Дьаҥхаады нэһилиэгин дьаһалтатын үлэһиттэрэ нэһилиэнньэ олоҕо туруктаах буоларыгар, кинилэр кыһалҕаларын быһаарарга күннэтэ ис сүрэхтэриттэн кыһаллан үлэлииллэрин билэн-көрөн, астынан кэллим.
Марелла Баишева.