2023-2025 сс. Мэҥэ Хаҥалас улууһугар тыа хаһаайыстыбатын сылларынан биллэриллибитэ. Тыа хаһаайыстыбатын бары салааларын сайыннарарга судаарыстыба, улуус да өртүттэн өйөбүл оҥоһуллан араас бырагыраамалар үлэлииллэр, көмөлөр оҥоһуллаллар.
Билигин тыа сиригэр олорор саха дьонугар улахан кыһалҕабытынан ыччаппыт тыа сиригэр тохтообото, киин сирдэргэ талаһыыта буолар. Кытыы сытар нэһилиэктэр оскуолаларыгар, уһуйааннарыгар оҕо ахсаана биллэ аччаата. Маннык салҕанан бара турдаҕына ити дэриэбинэлэр эстэр да турукка киирэллэрэ ыраахтан кэлиэ суох курдук.
Сүөһүнү көрөр дьоммут сааһыран кыайбат буолан иһэллэр, онон хаһаайыстыбаларын эһиилэрэ сылтан сыл сүөһү ахсаанын аччатар. Аны кэтэх хаһаайыстыбалар үгүстэрэ былыргы хотоннорунан олороллор, маннык хотоҥҥо барыта илии үлэтэ. Билигин ким итинник усулуобуйаҕа үлэлиэн баҕарыай. Саҥа саҕалыыр пиэрмэрдэргэ оттуур сир тиийбэт. Сүөһү иитэ сатыыр өртө сирдээх дьонтон эттэһэн оттуур буолан ороскуоттаах салаа быһыытынан көрөр, эбиитин биир күн өрөөбөккө сүөһү кутуругар бааллар.
Маҕаһыыннарга соҕуруу дойдулартан кэлии эт-үүт ас толору. Бу уһун харайыыга, ыраах айаҥҥа буорту буолбатын туһугар араас эбилигэ элбэх ас доруобуйаҕа буортулааҕын билиҥҥи сайдыылаах олоххо киһи барыта билэр. Онон бэйэ оҥорон таһаарар аһын-үөлүн дэлэтэр сыал-сорук турар. Ол туһуттан тыабыт хаһаайыстыбатын бары салааларын сайыннаран, кэҥэтэн иһиэхтээхпит. Манна биир сүрүн аһы-үөлү ынах сүөһүбүт биэрэр. Онтон онно ылсан үлэлиир ыччат дьоммут тарбахха баттаналлар. Бу боппуруоһу хайдах быһаарар кыаллыай, табыллыай?
Өр сыл сүөһү-ас иитэн, бэйэ үүтүнэн, этинэн аһаан олорор кэтэх хаһаайыстыбалаах Нина Иннокентьевна Никанорованы көрсөн сэһэргэстим итиэннэ олохпутугар билигин тирээн турар кыһалҕалаах боппуруостарга “Тыа хаһаайыстыбатыгар ыччат тоҕо тохтооботуй, онно туох көрүүлэрдээххиний? Эн санааҕар бу кыһалҕаны хайдах туоратыахха сөбүй” диэн тус санаатын үллэстэригэр көрдөстүм. Нина Иннокентьевна туһунан кылгастык сырдаттахха, киинэ эйгэтин бэтэрээнэ, умсулҕаннаах кэлиэксийэньиэр, 22 сыл устата Р.Г.Васильев аатынан улуустааҕы кыраайы үөрэтэр мусуойга, ол иһиттэн икки сыл дириэктэринэн үлэлээбитэ, билигин Майа сэлиэнньэтин мусуойун дириэктэрэ. Кини устуоруйаҕа, архыып картотекатыгар, мусуой матырыйаалларыгар олоҕуран Мэҥэ Хаҥалас оройуонун 4 сопхуоһунан олорбут, үлэлээбит, Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэрин Улуу Кыайыы 60 сылыттан саҕалаан 80 сылыгар диэри хомуйан киллэрэн 5 кинигэни бэчээттэппитэ. Мэҥэ Хаҥалас оройуонуттан Сталинграды көмүскүүр кыргыһыыга сэриилэһэн тыыннарын толук уурбут уонна дойдуларыгар тыыннаах эргиллэн кэлэн олоҕу чөлүгэр түһэриигэ көлөһүннэрин тохпут бэтэрээннэр ааттарын үйэтитиигэ анаан “Мэҥэ Хаҥаластар Сталинград кыргыһыытыгар” диэн 6-с кинигэни таһаартарда. Киинэ уһулааччыларга элбэх матырыйаалынан көмөлөһөн саха киинэтэ сайдарыгар кылаатын киллэрсэр.
ССРС кинематографиятын туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Майа сэлиэнньэтин Бочуоттаах олохтооҕо Нина Никанорова:
‒ Мин саастаах киһи быһыытынан санаатахпына, бу тыа сиригэр олорор оҕолор сүөһү көрөр баҕалаах буоллахтарына өйөөн, кинилэри бары өттүнэн хааччыйан, олохсуйалларыгар, сүөһүлэнэллэригэр көмөлөһөр наада. Дьон-сэргэ кэскилэ – бу норуот кэскилэ. Туох барыта онтон тутулуктааҕын өйдүөххэ наада. Тыа сиригэр олохсуйдахха сахалыы саҥабыт баар буолуо. Агрооскуолалары элбэтиэххэ. Саха киһитэ бэйэтин төрүт дьарыгынан дьарыктанан, сүөһү-ас ииттэн, бэйэ аһылыгынан аһаан туруктаах буоларын ыччакка оскуола саҕаттан күүскэ өйдөтүөххэ.
Улууспут нэһилиэктэригэр барытыгар, ону ааһан, өрөспүүбүлүкэбит оройуоннарыгар гаастааһыны, толору хааччыллыыны киллэрии, бары өртүнэн табыгастаах эйгэни тэрийии ыччат олохсуйарыгар төһүү күүс буолуо этэ. Эдэр дьон кыаҕа муҥура суох, баҕардахтарына тугу баҕарар кыайыахтарын сөп, ылсыахтарын эрэ наада. Билигин хаһаайыстыба тэринэр, үлэлии сатыыр дьоҥҥо өйөбүл элбэх, ‒ диэтэ.
“Где родился, там и пригодился” диэн улуу нуучча норуотун өһүн хоһоонугар этиллэринии, киһи бэйэтин төрөөбүт дойдутугар туох эмэ туһалааҕы, үйэлээҕи, үтүө дьыаланы оҥоруохтаах. Ыарахантан толлубакка төрүт дьарыкпытын өрө тутаммыт тыабыт хаһаайыстыбатын сайыннарыаҕыҥ.
Марелла БАИШЕВА.