Киһи-аймах олоҕо инники кэскилгэ ананар. Хас биирдии киһи бу сиргэ туох эмэ туһалааҕы, үйэлээҕи оҥороору олох олорор. Учуутал бу сиргэ оннук аналлаах дии саныыбын. Бэйэтин үөрэтэр биридимиэтин оҕолорго тиэрдэргэ кини төһөлөөх сыратын, өйүн, билиитин биэрэ сылдьарын сэрэйиэххэ эрэ сөп.
Бэйэтин билиитин оҕолорго толору аныыр дьонтон биирдэстэрэ биһиги улууска үөрэҕирии эйгэтигэр 57-с сылын үлэлиир Баатара нэһилиэгин учуутала Полина Прокопьевна Егорова буолар. Кини элбэх методиканы этигэр-хааныгар иҥэрэн, хас биирдии уруогар ис сүрэҕиттэн бэлэмнэнэн, араас технологиялары баһылаан, билиитин бу сыллар тухары төһөлөөх үүнэр көлүөнэ ыччакка тиэрдэн кэлбитэ буолуой?
Полина 1950 с. атырдьах ыйын 26 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһун Алтан нэһилиэгэр Матрена Егоровна Матчитова, Прокопий Петрович Билюкин дьиэ кэргэҥҥэ бастакы оҕонон Күн сирин көрбүтэ. Аҕата улуус бастакы суоппардарыттан биирдэстэрэ, ийэтэ оҕо уһуйааныгар асчытынан үлэлээбиттэр. Кэргэннээх, уол оҕолоох, сиэннэрдээх. Быраата Прокопий Билюкин ИДьМ бэтэрээнэ, полковник.
Полина оҕо сылдьан учуутал буолуон баҕалаах улааппыта, ол эрэн, улахан кылаастарга быраас үөрэҕэр туттарсар санаата баһыйан, Төҥүлү орто оскуолатыгар химияны дириҥэтэн үөрэтэр кылааска ситиһиилээхтик үөрэнэр. Кини оскуолаҕа нуучча тылыгар уонна литэрэтиирэтигэр үөрэппит Антонида Алексеевна Птицынаҕа итиэннэ Розалия Семеновна Брызгаловаҕа махтанар. Полина ити икки учууталга олус сөбүлээн үөрэммит, онон быраас буолар санаатын тохтотон, оскуоланы бүтэрээт, хомсомуол путевкатынан СГУ нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар үөрэнэ киирбитэ. Учуутал буолар баҕатын толорон, үөрэнээччилэрин улуу нуучча тылыгар уһуйан, киһини эмтиир быраас оннугар оҕо дууһатын “бырааһа” буолар. Учуутал тиийбэтэ оччолорго да баар эбит. 1969 с. 1-кы кууруһу бүтэрээт, төрөөбүт дойдутугар Өлөчөйгө тахсан коррекционнай оскуолаҕа старшай пионер баһаатайынан үлэтин саҕалаабыта. Устудьуоҥка кэтэхтэн үөрэнэ-үөрэнэ 1970 сылтан нуучча тылын, литэрэтиирэтин учууталынан толору үлэлээн барбыта.
Полина Прокопьевна Алтан орто оскуолатыгар 30 сыл тохтоло суох үлэлээн билиитин, олоҕун үөрэтэр оҕолоругар анаабыта. Бу сыллар устата үгүс ыччаты иитэн-үөрэтэн төрөөбүт дойдутугар улахан ытыктабылы ылбыта.
Нуучча тылын, литэрэтиирэтин сөбүлээн үөрэтэр учуутал нуучча оҕо суруйааччытын Аркадий Петрович Гайдар айымньыларын оҕолоругар дириҥэтэн үөрэппитэ. Үөрэнээччилэригэр анаан 1974-1998 сс. литературнай кулууп тэрийэн үлэлэппитэ. Ол кэмнэргэ Полина Прокопьевна Аркадий Петрович Гайдар уола, контр-адмирал, журналист Тимур Аркадиевич Гайдар олоҕун үөрэтэн, кини ийэтин кытта суруйсан, үгүс үлэни ыыппыта. Өлөчөйгө ол кэмнэ оскуола оҕолоругар нууччалыы кинигэ ааҕыытыгар үгүс өрүттээх үлэ ыытыллыбыта.
Полина Прокопьевна төрөөбүт Өлөчөйүн оҕолорун нуучча тылын, литэрэтиирэтин таптыырга, бу улуу тылы билэргэ уһуйа сылдьан В.В.Скрябин аатынан Чүүйэ орто оскуолатыгар саха-дьоппуон кылаастар аһыллан үлэлииллэригэр ыҥырыллан барар.
П.П.Егорова бу оскуолаҕа иитэр-үөрэтэр уонна научнай-мэтэдиичэскэй өттүгэр дириэктэрдэри Семен Николаевич Дмитриевы, Николай Петрович Тарасовы солбуйар үлэҕэ эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан эксперимент үлэтин көдьүүстээхтик салайбыта. Икки сыл үлэлээн бу оскуола сайдар бырагыраамматын, кэнсиэпсийэтин суруйан, 2000 с. ыам ыйын 27 күнүгэр үөрэх министиэристибэтин экспериментальнай сүрүн сэбиэтигэр көмүскээбитэ, бигэргэттэрбитэ. Чүүйэ орто оскуолата үөрэтии, иитии өрөспүүбүлүкэтээҕи экспериментальнай былаһааккаларын ахсааннарыгар киирбитэ. Ону таһынан, үлэ, үөрэх түмүгүнэн Бэрэсидьиэн оскуолаларын ситимнэригэр ылыллыбыта.
Ол түмүгүнэн В.В.Скрябин аатынан Чүүйэ орто оскуолатыгар үгүс сэминээрдэр, мунньахтар, уопут атастаһыыта, олимпиадаларга, научнай-практическай кэмпириэнсийэлэргэ оҕолору, учууталлары бэлэмнээһин үксэ оскуола дириэктэрин солбуйааччытыгар Полина Прокопьевнаҕа сүктэриллибитэ. Кини СГУ киирэн омук тылын факультетын декана Мельничук Ольга Алексеевнаны уонна декан солбуйааччыта Григорьева Валентина Васильевнаны кытта кэпсэтэн оскуолаҕа английскай тылы дириҥэтэн үөрэтиини саҕалаабыта, улуус омук тылын учууталларын түмэ тардан, сэминээрдэри оҥорорго кэпсэппитэ. Онтон дьоппуон тылын учууталын вахтовай ньыманан үөрэттэрэн, СГУ Бочуоттаах бэрэпиэссэрин Кацуки Хидеоны уонна да атын преподавателлэри, кэлин устудьуоннары таһаарар эбиттэр.
Бу интэриэһинэй, туһалаах эксперимент салҕанан барыаҕын дьоппуон тылын учуутала көстүбэтинэн тохтуурга күһэллибит. Ол эрээри бу кылаастарга үөрэммит үгүс оҕолор учуутал идэтин, английскай тыл учуутала буолан үлэлии сылдьаллара кырдьаҕас учууталларын үөрдэр.
П.П.Егорова 2000 с. күһүнүгэр Саха сирин үөрэҕин министиэристибэтин биир салаатыгар ыҥырыы кэлбитигэр үлэлии киирэр. Ол кэмҥэ Мэҥэ Хаҥалас Төхтүр, Томтор, Төнүлү, Алтан, Чүүйэ, Сыымах оскуолаларыгар араас мэтэдьиичэскэй, научнай салайыыга көмөлөһөр, консультациялары биэрэр. Дойдутун оскуолаларыгар ис сүрэҕиттэн ыалдьар, биир кэлим эксээмэннэргэ үөрэнээччилэри эбии дьарыктаан көмөлөһөр. 2010 с. СГУ аспирантуратын ситиһиилээхтик бүтэрэр.
Быйыл Сыымахха Ф.К.Попов аатынан орто оскуолаҕа таптыыр идэтинэн айымньылаахтык үлэлии сылдьар. Ону көрсө түһэн, “Учуутал үлэтэ олус ыарахан буолуохтаах, бу хаһан сынньанаҕын?” диэбиппэр, Полина Прокопьевна: “Бэйэм идэбин олус сөбүлүүбүн, оскуолата, оҕо саҥата суох сылдьарбар тэһийбэппин. Учууталынан, ол иһигэр, дириэктэри солбуйааччынан, аҥардас, төрөөбүт улууспар 35 сыл үлэлээтим. Ханна да үлэлээтэрбин “Эдэр учуутал оскуолата” диэн түмсүү эбэтэр оҕолорго куруһуок аһан үлэлэтэбин. Тоҕо диэтэххэ, ханнык да улууска тиий, биир итэҕэс баар, ол учуутал тиийбэтэ. Аныгы үйэҕэ бу биир өйдөммөт боппуруос. Төһөлөөх устудьуон учуутал үөрэҕин бүтэрэрий? Аныгы дьон толору хааччыллыылаах кыбартыыра көрдүүллэр, ол өйдөнөр, ол гынан баран үөрэнэн ылбыт идэҕин өрө тутан үлэлиэхтээх буоллаҕыҥ дии. Бэйэм Мэҥэбэр ааспыт үөрэх сылыгар учуутал тиийбэт оскуолатыгар икки сыл ыалга дьукаах олорон үлэлээтим. Олорбут ыалбар улахан махталлаахпын. Быйыл уопсай дьиэлээх оскуолаҕа түбэһэн үөрүүнэн үлэлии кэлбитим.
Ханна да үлэлиирбэр үрдүк култууралаах, олус сэмэй, үлэһит учууталлаах оскуолаларга түбэһэбин. Кинилэргэ махталым улахан. Мин үлэлээбит оскуолаларым кэлэктииптэрэ үрдүк таһымнаах буоланнар, кинилэри кытта бииргэ сылдьар кэрэтин, үтүөтүн билэн, тохтообокко үлэлии сырыттаҕым. Түмүктээн эттэххэ, идэбин олус сөбүлүүбүн, оҕолору таптаан үлэлии сылдьабын”, – диэн хоруйдаата Полина Прокопьевна уонна сырдык мичээрин бэлэхтээн кэбистэ.
Бу курдук, Мэҥэ Хаҥалас биир бастыҥ бэтэрээн учуутала, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, “Учууталлар учууталлара” бэлиэлээх, үрдүк категориялаах учуутал, 2001 сылтан биир кэлим эксээмэн өрөспүүбүлүкэтээҕи эксперэ, үгүс бырайыак ааптара быйыл 76-с хаарыгар үктэннэ.
Учуутал саамай үрдүк наҕараадата – бу кини үөрэнээччилэрэ, кинилэр төрөппүттэрин махталлара буолар. Быйыл күһүн атырдьах ыйыгар 75 сааһын туолбут ытык учууталга мантан ордук үөрүү суох. “Эн тулууруҥ уонна талан ылбыт идэҕэр, таптыыр үлэҕэр бэриниилээҕиҥ үөрэтэр оҕолоруҥ олохторугар дьиктини оҥорор” диэн биир идэлээхтэрэ үрдүктүк сыаналыыллара күүһүгэр күүс эбэр.
Ытыктабыллаах учууталга Полина Прокопьевна Егороваҕа өссө да үгүс ыччакка бу көмүс сылларгар муспут дириҥ билиигин тиэрдэ, тарҕата, бэйэҥ чэгиэн сылдьаргар баҕарабын.
Марелла Баишева.
