Майа сэлиэнньэтигэр муус устар 10 күнүгэр Дьиэ кэргэҥҥэ элбэх өрүттээх өҥөнү оҥорор киин арыллыбытын бэлиэтиир, үлэтин билиһиннэрэр үөрүүлээх тэрээһин ыытылынна.
Манна Үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтиттэн, киин уонна Илин эҥээр улуустартан салайааччылар, биир идэлээхтэрэ, улуус иһигэр бииргэ үлэлэһэр управлениеларын салайааччылара, киин саҥа дьиэҕэ-уокка киирэригэр күүс-көмө буолбут тэрилтэлэр, уопсастыбаннай тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэрэ, киин уопсастыбаннай уонна бэпэчиитэллэрин сэбиэттэрин салайааччылара кыттыыны ыллылар.
Тэрээһин үөрүүлээх арыллыытыгар социальнай педагог, алгысчыт, арчыһыт Варвара Бурнашева саҥа дьиэни арчылаан алгыс сиэрин толордо. Ыалдьыттарга киин саҥа дьиэтин кэритэн көрдөрдүлэр, мунньахтыыр саалаҕа аныгы бэртээхэй улахан экраҥҥа хас биирдии салаа үлэтин-хамнаһын сырдатан кэпсээтилэр.
Дьиэ кэргэҥҥэ элбэх өрүттээх өҥөнү оҥорор киин салайааччыта Иван Шестаков улууска социальнай сулууспа 1936 сыллаахха баар буолуоҕуттан күн бүгүҥҥэ диэри хайдах үлэлээн-хамсаан, сайдан кэлбитин туһунан билиһиннэрэр киэҥ ис хоһоонноох дакылаат оҥордо. Киин саҥа дьиэҕэ-уокка киирэн таһаарыылаахтык үлэлииригэр улахан өйөбүллэрин иһин Үлэ уонна социальнай сайдыы миниистиригэр Елена Волковаҕа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун баһылыгар Дмитрий Тихоновка, «Мэҥэ Тутуу» үлэ кэпэрэтиибин инженеригэр Гаврил Исаковка уонна киин саҥа дьиэҕэ бары тэрилинэн саҥалыы хааччыллыытыгар үбүнэн-аһынан көмөлөспүт «Саха сирин тимир суоллара» АУо генеральнай дириэктэрин солбуйааччытыгар Алексей Местниковка Махтал суруктары туттарда.
Саҥа дьиэҕэ-уокка киирэн, өҥө саҥа көрүҥнэрин оҥорор буолан, үлэлэрин хайысхата өссө кэҥээбит кэлэктииби улуус баһылыга Дмитрий Тихонов, Үлэ уонна социальнай сайдыы миниистирэ Елена Волкова, Ил Түмэн дьокутаата Олег Марков, Майа сэлиэнньэтин баһылыга Алексей Неустроев эҕэрдэлээн, инники сыаллары-соруктары туруордулар, күүс-көмө буолбут салайааччыларга, бастыҥ үлэһиттэргэ наҕараадалары туттардылар. Биир дойдулаахпыт Олег Марков эҕэрдэ суругун кытта киин дьиэ кэргэҥҥэ аналлаах хоһун зоо-муннугар анаан аквариум уонна чарапааха бэлэх уунан олохтоохтору үөртэ.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун итиэннэ Үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтин икки ардыгар нэһилиэнньэҕэ социальнай өҥөнү оҥорууга уонна арыаллааһыҥҥа бииргэ үлэлэһии сөбүлэҥэр илии баттаһыыта буолла.
Социальнай хайысхалаах киини кытары алтыһар улуус бары управлениеларын, тэрилтэлэрин уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэрин салайааччылара ис сүрэхтэн эҕэрдэ, үтүө баҕа санаа тылларын тиэрдибиттэрэ кинилэр дьон туһугар биир ситимнээхтик үлэлииллэрин мэктиэтин быһыытынан көһүннэ.
Күн иккис аҥаарыгар улуустартан, куораттан кэлбит биир идэлээхтэрин кытта үлэ бары түһүмэхтэрин хабан ырытыһар, уопут атастаһар практикум сэминээр ыыттылар. Саҕаланыытыгар бииргэ үлэлииргэ туһулаан уйулҕаһыт Ирина Стручкова “Тимбилдинг” ньыматынан арт-тренинг ыытта. Чурапчыттан Лена Попова сиһилии киин үлэтин туһунан, Дьокуускайтан дьиэ кэргэҥҥэ иитиигэ көмөлөһөр «Берегиня» киинтэн Светлана Ксенофонтова килийиэннэргэ уйулҕаһыт суһал көмөтүн тэрийиини, Уус Алдантан Мария Готовцева арыгыттан эмтэммит дьоҥҥо дьиэ кэргэн мастарыскыайын уонна Мэҥэ Хаҥаластааҕы киинтэн Лилия Расторгуева дьиэ кэргэн киинин үлэтин биир сүрүн хайысхатын – чөлүгэр түһэрии дьоҕус көһө сылдьар киинин үлэлэрин туһунан сырдаттылар.
Дьиэ кэргэни уонна оҕолору кытары үлэҕэ сонун хайысхалары “Идиэйэ дьаарбаҥкатыгар” Амматааҕы киинтэн Олимпиада Константинова дьиэ кэргэни бөҕөргөтүүгэ алтыһыы үөрүйэхтэрин, Юлия Маркина анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын дьиэ кэргэннэрин кытары үлэни, Тааттаттан Федор Павлов “МасТуой” дьиэ кэргэн мастарыскыайын, Аллараа Бэстээхтэн Варвара Бурнашева “Утум”, Галина Никитина “Үтүө үгэс холбуката” социальнай тосхоллорунан үлэлэрин уопутун билиһиннэрдилэр.
Тэрээһин кыттыылаахтара арт-тренинг кэмигэр социальнай сулууспа дьиэ кэргэннэри кытары үлэтин ис хоһоонун түмэр «Вместо. Вместе. Рядом.» диэн тылларынан олус үчүгэй араас өҥнөөх дьоҕус хартыыналары уруһуйдаан саҥа дьиэҕэ бэлэхтээн хааллардылар, бу үс хартыына саҥа киин көрүдүөрүн эркинин киэргэтэр буолла.
Бу күн ыалдьыттар саҥа дьиэлэммит тэрилтэ үлэтин билсэн бараннар, килийиэн дьиэ кэргэн киинигэр кэлэн баран биир сиргэ наадыйар өҥөтүн барытын ылан барарыгар табыгастаах усулуобуйа тэриллибит диэн санааҕа кэллилэр. Манна дьон туохха наадыйан кэлбитин билсэр, сайабылыанньатын тутар салаа, төлөбүрдэри, социальнай өйөбүлү оҥорор, дьиэ кэргэни чөлүгэр түһэрии уонна арыаллааһын салаата, суһаллык уйулҕаһыт көмөтүн тэрийии, сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолорго социальнай көмөнү оҥоруу, кырдьаҕас, аҥаардас дьоҥҥо дьиэлэригэр тиийэн көрүү-истии итиэннэ саҥа хайысха – сытар уонна көрүүгэ-истиигэ наадыйар дьоҥҥо уһун кэмнээх өҥөрү оҥоруу салаалара үлэлииллэр.
Дьиэ кэргэҥҥэ элбэх өрүттээх өҥөнү оҥорор киин салайааччыта Иван ШЕСТАКОВ тэрилтэ саҥа дьиэҕэ-уокка киирэрэ нэһилиэнньэҕэ өҥөнү оҥоруу үлэтин саҥалыы тэрийиитинэн ситиһиллибитин, онуоха кэккэ тэрилтэлэр, салайааччылар күүс-көмө буолбуттарын бэлиэтиир:
– Бүгүн «Мин дьиэ кэргэним киинэ» диэн дьиэ кэргэн биир кэлим киинин үлэтин билиһиннэрии буолла. Бу киини тэрийиигэ үлэ-хамнас барбыта ыраатта, – диэн саҕалаата Иван Иванович. – Үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтэ кэнники сылларга нэһилиэнньэҕэ социальнай өҥөнү оҥорууга олох сайдыытын хаамыытынан үлэ кэккэ саҥа көрүҥнэрин, хайысхаларын киллэрэр. Онно биһиги тэҥҥэ ылсан иһиэхтээхпит, нэһилиэнньэҕэ оҥорор өҥөбүт кэҥээн уонна хаачыстыбата тупсан иһиэхтээх. Ити сыалга эппиэттииргэ, бастатан туран, биһиги 2024 сыллаахха Министиэристибэ бирикээһигэр олоҕураммыт, Мэҥэ Хаҥаластааҕы нэһилиэнньэ социальнай көмүскэллээх буолуутун управлениета уонна сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолору реабилитациялыыр киин холбоһоммут, нэһилиэнньэҕэ социальнай өҥөнү оҥорор биир кэлим киин буолбуппут. Онон икки тэрилтэ холбоһон, үлэлииргэ үп, материальнай өттүнэн, каадырынан хааччыллыыбыт күүһүрэн биэрбитэ итиэннэ үлэлииргэ-хамныырга кыахпыт улааппыта. Ол эрэн үлэлиир дьиэбит-уоппут дьон үлэлииригэр санитарнай да, температурнай да нуорма өттүнэн эппиэттээбэт этэ. Ону өр сыллаах туруорсуубутун Министиэристибэбит өйөөн, 2023 сыллаахха муниципальнай оройуон дьаһалтатын кытта сүбэлэһэн, «Хаарбах дьиэттэн дьону көһөрүү» бырагырааманан тутуллар дьиэ аллараа этээһигэр биһиэхэ анаан сөптөөх миэстэ бэриллэригэр үлэлээн барбыппыт.
Онон улууспут баһылыга Дмитрий Тихонов уонна «Мэҥэ Тутуу» үлэ кэпэрэтиибин салайааччыта Николай Докторов биһиэхэ утары бараннар, эрдэттэн бырайыагын оҥотторон, бырагыраама бастакы түһүмэҕэр бүтэһигинэн үлэҕэ киирбит дьиэҕэ – Дьоруой Попов аатынан уулусса 42 нүөмэрдээх элбэх кыбартыыралаах дьиэ бастакы этээһигэр киирэн, бу сыл саҥатыттан үлэбитин саҕалаатыбыт. Билигин 503 кв м иэннээх сиргэ биһиги урукку курдук социальнай өҥөнү эрэ оҥорор тэрилтэ быһыытынан буолбакка, дьиэ кэргэҥҥэ элбэх өҥөнү оҥорор биир кэлим киин быһыытынан үлэлиибит. 2024 сыллаахха грант суруйаммыт Москва куоракка баар олох ыарахан түгэнигэр түбэспит дьиэ кэргэннэргэ көмөлөһөр киинтэн 2,7 мөлүйүөн суумалаах анал оборудование ылары ситиспиппит. Маны сэргэ 2025 сылга Ил Дархан граныгар бырайыак суруйан кыайаммыт, доруобуйаларынан хааччахтаах эдэр дьон олоххо бэлэмнээх буолууларыгар, дьиэ иһинээҕи үлэни сатыы үөрэнэллэригэр 1,9 мөлүйүөн суумалаах тренировочнай хос тэрилин ылан, анал миэстэ анаан туруордубут. Бу ситиһиилэрбит биһиги бүгүҥҥү үлэлии олорор биир кэлим кииммитигэр олус наадалаах күүс-көмө буолан, Министиэристибэбит дефектолог, логопед, психолог, адаптивнай физическэй култуура инструктора курдук анал исписэлиистэргэ үлэ миэстэтин көрөн, биһиги нэһилиэнньэҕэ, доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолорбутугар, дьиэ кэргэннэргэ уонна улахан да дьоҥҥо элбэх көрүҥнээх өҥөнү оҥорор кыахтанныбыт.
Үлэбит биир саҥа көрүҥүнэн тэрилтэбит иһинэн «Биир түннүк» диэн өҥөнү арыйдыбыт. Манна, сөбүлэҥҥэ олоҕуран, социальнай пуонда (уруккунан биэнсийэ пуондата), «Мин докумуоннарым» элбэх өҥөнү оҥорор киин, эппиэкэ улуустааҕы салаатын исписэлиистэрэ нэдиэлэ аайы кыраапык быһыытынан анал күннэргэ кэлэннэр үлэлээн эрэллэр. Анаммыт түннүккэ тус ыйытыктаах дьону кытары үлэлииллэр, кыһалҕаларын быһаарыыга сүбэ-ама, ыйыы-кэрдии биэрэллэр. Онон биһиги кииммитигэр кэлбит килийиэн бары боппуруоһун быһаартаран, элбэх өрүттээх көмөнү ыларын ситиһэргэ үлэлиибит.
Бу саҥа дьиэҕэ-уокка киирэммит бэйэбит үлэһиттэрбит үлэлиир усулуобуйаларын тупсардыбыт, итинэн тэрилтэ салгыы сайдан, улууспут нэһилиэнньэтигэр наадалаах өҥөнү оҥороругар сүҥкэн кыах бэрилиннэ. Маныаха, түгэнинэн туһанан, миниистирбитигэр Елена Волковаҕа, улууспут баһылыгар Дмитрий Тихоновка, бэдэрээтчит тэрилтэ салайааччытыгар Николай Докторовка уонна биһиэхэ саҥа уораҕайы толору миэбэлинэн, тиэхиньикэнэн, оборудованиенан хааччыйарга анаан үбүнэн-аһынан улахан көмөнү оҥорбут “Саха сирин тимир суоллара” АУо генеральнай дириэктэригэр Василий Шимохиҥҥа кэлэктиип аатыттан барҕа махталбытын, үтүө баҕа санаабытын тиэрдэбит.
Дьиэ кэргэҥҥэ элбэх өрүттээх өҥөнү оҥорор киин үлэтин саҥа хайысхаларын туһунан тэрилтэ салайааччытын солбуйааччы Мария ФЕДОРОВА билиһиннэрдэ:
– Тэрилтэ үлэтигэр, өйөбүлгэ наадыйар дьоҥҥо көмөлөһөргө өссө күүскэ үлэлииргэ, туох-баар сатабылбытын ууран, сыллата үлэбитин сайыннаран, өҥөнү оҥоруу саҥаттан саҥа хайысхаларын киллэрэн иһэргэ кыһаллабыт. Холобур, доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолорго көмөбүтүн, ырытан көрөн бараммыт, эрдэттэн саҕалыыр ордук диэн, өҥө саҥа көрүҥүн – оҕо төрүөҕүттэн 3 сааһыгар диэри көмөнү киллэрдибит. Бу оҕо физиологиятыгар сөп түбэһиннэрэн, тыла сайдар кэмин куоттарбакка, кэмигэр көмөнү оҥорор ордук тоҕоостооҕунан быһаарыллар саҕалааһын буолар.
Маны сэргэ доруобуйаларынан хааччахтаах эдэр дьон олоххо сатабылларын сайыннаралларыгар сөптөөх миэстэ, тэрилтэ суоҕун учуоттаан, кинилэргэ анаан «тренировочнай хос» арыйдыбыт. Манна кэлэн кинилэр алтыһыыга үөрэнэллэр, социальнай адаптацияны ааһалларыгар дьиэҕэ-уокка наадалаах сатабыллары ылалларыгар көмөлөөх зона буолар.
Биир саҥаны киллэриибит диэн – стационарнай салаабытыгар нэһилиэктэртэн доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолору аҕаламмыт 5-15 күннээх чөлүгэр түһэриини тэрийэбит. Манна илбийиини, адаптивнай физическэй култуураҕа, уйулҕаһыт, логопед курдук исписэлиистэр трениннэрин ааһаллар, сынньалаҥнарыгар араас тэрээһиннэри ыытабыт, дьарыктыыбыт. Ону тэҥэ төрөппүттэр эмиэ манна кэлэн оҕолорун кытта тэҥинэн көрүүгэ-истиигэ, дьарыкка үөрэнэллэр. Маны таһынан күнүһүн кэлэн дьарыктанан барар бөлөх эмиэ баар. Онон уруккута «приют» диэн аатынан биллэр, олох ыараханнарын көрсүбүт дьиэ кэргэннэр оҕолорун кытары дьарыктанар салаабыт үлэтэ эмиэ биллэ кэҥээтэ.
Нэһилиэнньэҕэ көмөнү оҥорор биир кэлим мобильнай биригээдэ үлэлээбитэ хаһыс да сылыгар барда. Дьон-сэргэ биһиги исписэлиистэрбитигэр, ону сэргэ социальнай пуонда, МФЦ үлэһиттэригэр, эмтиэкэҕэ наадыйарын иһин кинилэри илдьэ айанныыбыт. Манна ыалынан кэрийэн, араас араҥаҕа сүбэ-ама биэрэбит, көмөҕө наадыйар дьиэ кэргэннэри, оҕолору быһаарабыт. Логопед, дефектолог идэлээхтэр үөрэх тэрилтэлэригэр эмиэ сылдьан бэрэбиэркэлииллэр. Исписэлиистэрбит билигин аныгы тиэхиньикэ сайдыытын биир мөкү өрүтүн быһыытынан тыллара сайдыбатах оҕо наһаа элбээбитин бэлиэтииллэр.
Онон дьоҥҥо көмөбүтүн манна, кииммитигэр эрэ буолбакка, бэйэлэригэр тиийэн эмиэ оҥоробут итиэннэ, аныгы үйэ ирдэбилинэн, тэйиччиттэн, ситим нөҥүө көмөнү тэрийии кытта былаан быһыытынан оҥоһуллар.
“Өр кэмҥэ көрүү-истии ситимэ” диэн федеральнай пилотнай бырайыак иитинэн быйылгыттан саҥа өҥөнү оҥорон эрэбит. Бу тосхол иитинэн 14 нэһилиэккэ 63 олох дьиэттэн тахсыбат кырдьаҕаһы уонна инбэлиити көрөбүт. Бу дьону “Көрүүгэ-истиигэ көмөлөһөөччү” диэн 35 саҥа үлэһиттэннибит. Бу дьону үөрэттэрэммит, бу сылтан, тохсунньу 1 күнүттэн үлэлэрин саҕалаабыттара. Социальнай үлэһит дьиэ таһыгар уонна дьиэ иһинэн өҥөнү оҥорор буоллаҕына, бу көрүүгэ-истиигэ көмөлөһөөччү сыһыарыллыбыт киһитин бэйэтин көрөр: аһатар, сууйар, атын да наадатын бэрийэр. Бу өҥөҕө наадыйар киһи кырдьаҕастар дьиэлэрэ курдук атын сиргэ барбакка, дьиэтиттэн-уотуттан тэйбэккэ сөптөөх көрүүнү ыларыгар, үйэтэ уһууругар туһуланар өҥө буолар. Экспертэр бу киһи күҥҥэ төһө уһун кэмҥэ көрүүгэ наадыйарын быһаараллар. Үлэһит хамнаһа көрөр бириэмэтин уһунуттан тутулуктаах. Оттон өҥөнү ылааччы көрүү иһин төлөөбөт, атыннык эттэххэ, босхо өҥөнөн туһанар. Улууска маннык өҥөҕө наадыйар дьон элбэҕин, бу өҥө олус наадалааҕын көрдөрдө.
Маны сэргэ сотору Маттаҕа 65 куойкаҕа үлэлиир социальнай-геронтология киинэ үлэҕэ киириэҕэ.
Ити курдук, 2025-2026 сыллар биһиги тэрилтэ кэлэктиибигэр туох-баар баҕарбыт баҕа санаабыт, элбэх сылы быһа туруулаһан туруорсубут үлэбит түмүгэ барыта биир кэмҥэ кэлэн туолар, олоххо киирэр кэмнэрэ буолла. Бу – саҥа дьиэҕэ киириибит, Маттаҕа социальнай-геронтология киинэ тутуллан үлэҕэ киириитэ итиэннэ дьоҥҥо саамай наадалаах көмөбүт – “Өр кэмҥэ көрүү-истии ситимин” үлэлэтиибит. Онтон наһаа үөрэбит, астынабыт. Аны билигин дьон туһа диэн үлэҕэ турунабыт. Дьоммутугар-сэргэбитигэр элбэх уонна хаачыстыбалаах өҥөнү биэрии, киһини олоҕун тухары араҥаччылааһын, судаарыстыба көмөтүн оҥоруу – бу биһиги үлэбит үрдүкү сыала-соруга буолар.
Маннык элбэх өҥөнү оҥорууга саҥаттан саҥа үлэһити ылар ирдэммэт – биһиги исписэлиистэрбит биир хайысханы эрэ тутан олорботтор, кэмиттэн кэмигэр идэлэрин таһымын үрдэтэр уонна хайысхатын уларытар үөрэхтэри ааһаллар, — диэн кэпсэтиини түмүктээтэ.
Дьиэ кэргэҥҥэ элбэх өрүттээх өҥөнү оҥорор киин ыытар үлэтин хайысхата сөптөөҕүн, урукку сыллары кытары тэҥнээн көрдөххө, оҥорор өҥөтүнэн туһанааччы ахсаана биллэ элбээбитин бэлиэтиэххэ сөп. Манна билигин уруккуттан өссө элбэх дьон кэлэ үөрэниэ, наадыйар көмөтүн биир сиртэн ылар табыгастааҕын бэйэтинэн билэн-көрөн иһиэ диэн киһи бүк эрэнэр. Онуоха бары усулуобуйа баар буолбут.
Февронья ОХЛОПКОВА.
oplus_262144
oplus_262144
oplus_262144