“Ыал эйгэтэ” хамсааһын төрөппүттэргэ анаан “Саҥа кэм ыала” дьоһун тэрээһини ыытта

2024 сыл дойдуга Дьиэ кэргэн, өрөспүүбүлүкэбитигэр Оҕо саас сылларынан “Ыал эйгэтэ” хамсааһын төрөппүттэргэ анаан “Саҥа кэм ыала” тэрээһини үрдүк таһымнаахтык тэрийэн ыытта.

Муус устар 12 күнүгэр, Майаҕа “Кэрэли” улуустааҕы оҕону эбии үөрэхтээһин киинигэр  Майаттан, Төҥүлүттэн, Тумултан, Балыктаахтан, Суолаттан, Өлөчөйтөн, Павловскайтан, Быраматтан, о.д.а. сирдэртэн “Дьиэ кэргэн – биир сомоҕо”  улуустааҕы көрүү кыайыылаахтара кэллилэр.

Тэрээһин ыҥырыылаах ыалдьыттарынан педагогическай үлэ бэтэрээнэ, СӨ үөрэҕириитин ситимин бочуоттаах бэпэчиитэлэ, дьиэ кэргэн педагога, суруналыыс, ыал култууратын киинин тэрийээччитэ Любовь Семеновна Аргунова, устуоруйа билимин хандьыдаата, “Үүнүү”  уопсастыбаннай киһи сайдыытын институтун дириэктэрэ Афанасий Алексеевич Николаев, педагогическэй билим хандьыдаата, ХИФУ саха литэрэтиирэтин кафедратын преподавателэ, “Ыал эйгэтэ” бырайыак ааптара Марианна Юрьевна Билюкина уонна  бэйэтин баҕатынан Аартык.ру эрэдээктэрэ Сардана Нутчина буоллулар.

Үөрүүлээх тэрээһини улуустааҕы “Кэрэли” оҕону эбии үөрэхтээһин киинин тэрийээччи педагогтара уонна “Ыал эйгэтэ” хамсааһын уһуйааччылара Сардаана Колосова, Екатерина Осипова иилээн ыыттылар. Манна “Дьиэ кэргэн – биир сомоҕо”  улуустааҕы көрүү кылаан кыайыылаахтарын бырайыактарын истии буолла. Төҥүлүттэн Елисей Андреевич, Сахаайа Васильевна оҕолорунуун 8-с кылаас Уйгулаана, 7-с кылаас Айтал, 6 саастаах Харысхан Баишевтар дьиэ кэргэн кэлбиттэр.

Норуот маастара Елисей Баишев:

  • Оҕолорбутун сахалыы тыыҥҥа иитэбит, төрдүн-ууһун билэр киһи өлөн-охтон биэрбэт диэммит кыра саастарыттан төрүттэрин билэргэ үөрэтэбит. Аҕам тырахтарыыһынан, ийэм иистэнньэҥинэн үлэлээбиттэрэ. Биһиги дьиэ кэргэн сүрүн дьарыкпыт маһынан уһаныы буолар. Дьиэбит аттыгар мастарыскыай туттубуппут. Бэйэм эргиччи уһанабын, сүнньүнэн, быһахтары оҥоробун, уолум миэхэ көмөлөһөр, оҥоһуктарбын кэргэним ойуулуур. Элбэх куонкурустарга кыттан норуот маастара буолбутум. Оҥоһуктарбытынан уолум оскуолатын чиэһин, мин улууһум чиэһин көмүскүүбүт. Сүөһүлээхпит-астаахпыт, онон оттуубут-мастыыбыт, өбүгэбит үгэстэрин салҕыыбыт. Оҕолор тэҥҥэ сылдьар буолан тиэхиньикэни сатаан салайарга үөрэннилэр.  Бэйэм  үөрэхтээһин эйгэтигэр үлэлиибин, куруһуоктаахпын, оҕолору үөрэтэбин. Аймахтары кытта иллэҥ кэммитин бииргэ атаарабыт, төрүт култуурабытын илдьэ сылдьабыт. Кэргэним Мындаҕаайыттан төрүттээх, икки өттүттэн халыҥ аймахпыт.  Ханна сылдьабыт да сиэрбитигэр-туоммутугар ыччаппытын иитэ сылдьабыт. Айылҕаҕа таҕыстахпытына  бэйэбит оҥорбут иһиттэрбититтэн аһыыбыт. Оҕолорбутун төрүт култуураҕа үөрэтэбит. Дьиэ кэргэнинэн соҕуруу уонна тас дойдулары көрө сатыыбыт. Эбээҕэ, эһээҕэ улаханнык махтанабыт. Тыа сирин үлэлэрин барытын оҥороллор: мас кыстааһынын, хаар күрдьүүтүн, муус ылыытын… Уһанар дьиэҕэ киирэн ким тугу оҥоруон баҕарарын оҥоро сылдьаллар. Хайаан да оннук гыныҥ диэбэппит. Бэйэбитинэн холобур буола сатыыбыт. 2 сыллааҕыта оскуолабыт умайан хаалбытыгар макетын оҥорон оскуолаҕа бэлэх ууммуппут. Үөрэммит сиргэр бэлэх оҥорор туспа үчүгэй. Кыыспыт успуорт өттүгэр барда. Волейболга улуус сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ, иллэҥ кэмигэр үчүгэйдик уруһуйдуур. Оҥоһуктарбытын киэҥник тарҕатабыт. Кэнники кэмҥэ мас скульптура, муус, хаар оҥоһуутунан бардым. Бэйэм сатыырбар барытыгар оҕолору уһуйабын, үөрэтэбин. Ааспыт сылга олоҥхо ыһыаҕар баран кыттан анал аакка тиксибиппит. Тимир суол вокзалыгар муус оҥоһуктар куонкурустарыгар кыттыбытым.  Бэйэҕит талааҥҥытын оҕолоргутугар сыһыара сылдьыҥ. Эйэлээхтик олордоххо оҕолор төрөппүттэрин утумнаан дьоллоохтук олоруохтара, сахаҕыт тылын өрө тутуҥ. Саха буоларгытын умнумаҥ, түмсүүлээх буоллахха барыта кыаллар, — диэн эттэ.

Майа сэлиэнньэтин олохтоохторо Ирина Титовна, Дмитрий Иванович Карповтар сиэннэнэн баран 10-са сыллааҕыта түргэнник ситэр салаанан дьарыктанан киирэн барбыттар.  Бу туһунан дьиэ кэргэн ийэтэ маннык кэпсээтэ:

  • Оҕолорбут, сиэннэрбит битэмииннээх, үчүгэй хаачыстыбалаах аһынан аһаатыннар диэн уонна бэйэбит холобурбутунан оҕолору үлэҕэ сыһыараары бастаан инкубатор, сымыыт атыылаһан чоппууска таһааран иитэн барбыппыт, билигин көтөр арааһын иитэбит. Сиэммит Амелия саамай улахан көмөлөһөөччүбүт буолар. Кини идиэйэтинэн дьиэбит таһыгар зоопарка тэрийэн оҕолорго харчыга көрдөрөр буоллубут. Манна лааҕыр, оскуола оҕолоро бэйэлэрэ сылдьан олус кэрэхсээн көрөллөр, уһуйаан оҕолоругар көтөрдөрбүтүн, кыылларбытын тиэйэн илдьэн көрдөрөөччүбүт. Амелия бу дьарыгынан “Инникигэ хардыы” курдук кэмпириэнсийэҕэ, Бүтүн Арассыыйатааҕы, Чугуновскай ааҕыыларга ситиһиилээхтик кыттар. Бу салаанан дьарыктанарбытын өйөөн 2020 с. Майа дьаһалтата инкубатор ылан биэрбитэ. Дьаһалта нөҥүө элбэх оҕолоох ыалларга сымыыт, анал байыаннай дьайыыга сылдьар дьон дьиэ кэргэттэригэр бройлер чоппуускалары түҥэппиппит. Улууспут, сэлиэнньэбит ыытар дьаарбаҥкаларыгар мэлдьи кыттабыт. Ордор бородууксуйабытын, козабыт үүтүн атыылыыбыт. Быйылгы былааҥҥа эмиэ баар. Түргэнник ситэр салааны сайыннарары сэргэ оҕуруотунан эмиэ дьарыктанабыт. Сыл аайы сибэкки арааһын олордобут, арбузка тиийэ үүннэрэбит. Манна хаартыскаҕа түһэ диэн дьон анаан кэлэллэр. Ааспыт 2023 сылга “Саха” көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньата “Тиэргэн” биэриигэ уһулан көрдөрбүтэ. Быйыл манчыык буолар кустары атыылыахтаахпыт. 50-ча көҕөн сымыытын таһаарбыппыт. Бэйэм оскуолаҕа оҕону үлэҕэ үөрэтэр маастарынан үлэлиибин. Бэйэ дьарыктаммат буоллаҕына оҕону үөрэтэр күчүмэҕэй буолуо этэ.

Алтан нэһилиэгиттэн Дьулуур, Алина Поповтар дьиэ кэргэн аҕалара “Туһа дьонун иитии” бырайыагын сырдатта:

  • Биһиги дьиэ кэргэн сүрүн сыалбытынан-сорукпутунан оҕолорбутун кыра саастарыттан үлэҕэ сыһыаран үтүө дьону иитэр, кинилэри сибиэһэй бэйэ аһынан аһатан доруобуйаларын бөҕөргөтүү, кэтэх хаһаайыстыбабытыгар бары бииргэ үлэлиирбитин тэрийии, кыра саастарыттан үлэни сатыырга, таптыырга үөрэтии, үлэлэрин толорору ирдээһин, уол оҕону дьиэ ис-тас үлэтигэр сыһыарыы, оҕоҕо үлэлээбит үлэтин түмүгүн көрдөрүү, оҕо баҕатын учуоттаан сайдар эйгэтин тэрийии буолар. Бу төрүөтүнэн билиҥҥи кэмҥэ оҕо элбэхтик төлөпүөҥҥэ, компьютерга олорон тыа сирин үлэтиттэн тэйдэ. Бэйэм элбэх хайысхалаах култуура киинигэр үлэлиибин, 5 чулуу уолаттардаахпын: улахаммыт Дьулурҕан диэн, 2-с кылааска үөрэнэр, тустар, хапсаҕайдыыр, олоҥхолуур. Онтон Харысхан, Харыстал диэн игирэ уолаттардаахпыт. Кинилэр уһуйаан иитиллээччилэрэ, ыллыыллар, үҥкүүлүүллэр, легонан сөбүлээн оонньууллар, аны күһүн оскуола боруогун атыллыахтара. 4-с оҕобут Арылхан 2 саастаах, дьиэ көмөлөһөөччүтэ уонна саамай кырабыт 11 ыйдаах Айдархан дьиэ киһитэ. Саха буоларбытынан, оҕолорбутун омуктарынан киэн туттар дьон таҕыстыннар диэн сахалыы ааттаабыппыт. Бэйэбит 2022 с. кэтэх хаһаайыстыба тэриммиппит, оҕолорбутун төрүт аспытынан, үрүҥ аһынан аһатаары сүөһү-ас иитэбит, тэпилииссэлээхпит, оҕуруот аһын  үүннэрэбит. Былырыын гараас туттубутум. Уол оҕону тиэхиньикэҕэ сыһыаран иитэбин. Тиэхиньикэ үнүстүрүмүөннэрин туттан баран миэстэтигэр уурарга үөрэтэбин.  Ханна сылдьабын да оҕолорбун элбэҕи биллиннэр-көрдүннэр диэн уонна ийэлэригэр найылаамаары батыһыннара сылдььабын. Оҕо аҕатыгар сыстаҕас буолара үчүгэй, онуоха аҕа куһаҕан дьаллыга суох буолуохтаах. Бастаан кэтэх хаһаайыстыбабар кроликтары, индюгу Карповтартан ылбытым. Оҕолорбутун “Ким үлэлиир – ол аһыыр” диэнинэн салайтаран иитэбит. Дьону кытта сиэрдээхтик сылдьарга, туохха барытыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһарга иитэбит.

Мантан салгыы Дьулурҕан Попов хаһаайыстыбатын сырдатта:

  • Ынахтардаахпыт, улахан ынахпыт төрөөн кыракый ньирэйдээхпит, 2 тыһаҕастаахпыт, 2 оҕустаахпыт, 4 козалаахпыт, 2 оҕону төрөттүлэр. 3 хаастарбытын, 3 кустарбытын, 1 индюктаахпытын, 12 кууруссаларбытын аһатабыт. Кууруссаларбыт сымыыттыыллар, 10-тан тахса сымыыты аҕабыт киллэрээччи. Олортон күҥҥэ 8 сымыытын сиибит, ордубутун мунньан атыылыыбыт. Ол харчынан күһүн бырааттарым оскуолаҕа киирэллэригэр үөрэх тээбиринин ылыахтаахпыт. Хотоҥҥо саах күрдьэбит, ынах үүрэбит, хомуйабыт, сайын оҕуруокка уу кутабыт. Дьиэ таһыгар аҕабытыгар көмөлөһөн муус, мас киллэрэбит. Сарсыарда тураат ороммутун хомуйабыт, бырааппытын көрсөбүт, дьиэ иһин хомуйабыт. Сайын убайдарбытын кытта оттооччубут. Хатыҥнаах диэн алаастаахпыт. 1 тыраахтардаахпыт, 2 оппутун-маспытын тиэйэргэ 53-тээх массыыналаахпыт.

Дьулуур Поповка кэтэх хаһаайыстыбатын салгыы сайыннардын диэн уһуйааччыта Ирина Карпова киэн туттан туран 4 көҕөн оҕолорун бэлэхтиибин диэбитин дохсун ытыс тыаһынан эҕэрдэлээтилэр.

Майаттан Светлана, Александр Ефимовтар дьиэ кэргэн 2 оҕолоохтор. Ийэлэрэ “Оҕону эт-хаан, өй-санаа өттүнэн сайыннарыыга халыыпка киирбэтэх успуорт тэриллэрэ” бырайыагын сырдатта.

  • Оҕо эт-хаан, өй-санаа өттүнэн тэҥҥэ сайдыахтаах диэн санааттан бу бырайыагы 2016 сылтан саҕалаан олоххо киллэрбиппит. Бэйэм саха тылын учууталабын. Мин оҕобор киэһэ аайы остуоруйа ааҕабын, ону-маны оҥорторобун, ол үрдүнэн оҕобут үчүгэйдик саҥарбат этэ. Логопедка тиийбиппэр кини миэхэ оҕоҕутун төлөпүөнтэн, тэлэбиисэртэн араарыҥ, ол оннугар эт-хаан өттүнэн сайыннарарга дьарыктааҥ диэтэ. Ол иһин аҕабыт инбэнтээрдэри оҥорон таһаарбыта. Уопсайа 10-ча буолла. Олортон биир бастакынан оҕо түөһүнэн анньынар станога буолар. Илиитин былчыҥнарын сайыннарарга тардынар оҥорбута. Онно кыра оҕо интэриэһин тардан оонньуурдары иилэбит, уот-күөс холбонор. Оҕобут аҕата оҥорбут тэриллэригэр үөрүүнэн дьарыктанар, сүүрэр, ыстаҥалыыр, билигин оскуолаҕа туйгуннук үөрэнэр.

Бырайыак ааптара Татьяна Артемьева “Кэскил” кииҥҥэ үлэлии сылдьан 2016 с. бу бырайыагы саҕалаабыта. “Дьиэ кэргэн – биир сомоҕо” бырайыак тула ыаллар түмсэн оҕолорун иитиитигэр уопуттарын атастаһан көмө ылаллар. Быйыл 96 бырайыак кустовой холбоһуктарынан (КОМО-нан) көмүскэннэ. Татьяна Ивановна “Дьиэ кэргэн – биир сомоҕо”  улуустааҕы көрүү кылаан кыайыылаахтарын дьиэ кэргэттэригэр наҕараадалары туттарда. Майаттан Ирина Карпова, Вячеслав Санников, Светлана Ефимова, Саргылана Шестакова уонна Төҥүлүттэн Константин Холмогоров “Эркээйи” хаһыакка сыл иккис аҥаарыгар сурутууну бэлэх туттулар.

Дьиэ кэргэн педагога, суруналыыс, ыал култууратын киинин тэрийээччи Любовь Аргунова үөрүүтүн үлээһиннэ:

  • Бүгүн манна 30-ча сыл кэпсээбит, үлэлээбит үлэбит түмүгэр аныгы кэм ыала, төрөппүтэ хайдах буоларын быраактыкатын көрбүт курдук олох үчүгэй тэрээһиҥҥэ кэлэн көрөн астынныбыт, дуоһуйдубут. Киһи олоххо миэстэтин таба булунуута, бэйэтэ айылҕаттан туохха ананан кэлбитин көрдөөн, булан ылыыта уонна онтун сайыннарыыта, саҥа кэмҥэ бу сатабылларын, үөрэҕин барытын туттуута, ыччатыгар тиэрдиитэ – бу буолар сайдыы диэн. Учуутал быһыытынан 63 сыл устата төрөппүтү уонна оҕону иитиигэ олохпун анаабыт киһи буоларбынан өрүү этэбин – киһи бэйэтин аналын толоруохтаах диэн. Ол буолар кини орто дойдуга кэлэн олорбутун бэлиэтэ, туоһута. Ону саамай сайыннарар киининэн кини дьиэ кэргэнэ буолар. Ол туһунан элбэх кинигэ сурулунна. Ыал үөрэҕиттэн диэн кинигэҕэ дьиэ кэргэн педагогиката, оҕо хайдах үөскүөҕүттэн киһи буолан 24 сааһыгар диэри хайдах сайдан барыахтааҕын туһунан “Эркээйи эргииригэр” улахан биллиилээх дьон эппиттэригэр олоҕуран суруллубута. Манна “Ыал эйгэтэ” хамсааһыны кытта бииргэ алтыһан үлэлээбиппинэн олус астынабын.

“Үүнүү” уопсастыбаннай киһи сайдыытын институтун дириэктэрэ, ыал эйгэтин үөрэтэр  Афанасий Алексеевич Николаев маннык үчүгэй тэрээһиҥҥэ ыҥырыытын иһин сүбэһитигэр Любовь Семеновнаҕа, тэрийбит дьоҥҥо, бастыҥ холобурдарынан оҕолорун иитэ сылдьар дьиэ кэргэттэргэ махтанарын эттэ.

  • Билигин улахан бөлөһүөктэр, айылҕаттан айдарылаахтар этэллэринэн кэм кэрдиис кэмигэр олоробут. Оннук кэмҥэ биһиги улахан убайдарбыт Өксөкүлээх, Ойуунускайдаах, Аммосовтаах олорон кэлбиттэрэ. Өксөкүлээх 20-с үйэ саҕаланыытыгар өтө көрөн улахан айымньылары суруйбута. Устуоруйа хатыланар идэлээх. Биир үйэ ааста, билигин туох буола турарын бары билэ-көрө олоробут. Бары биир сомоҕо буоламмыт маннык кэми ааһыахтаахпыт. Дьиҥнээхтии сайдарга дойдубутугар Арассыыйаҕа, өрөспүүбүлүкэбитигэр барыта баар. Өбүгэлэрбит иккис аан дойду сэриитин кыайбыт буоллахтарына, биһиги бу кэмҥэ буола турар сэриини кыайыахпыт диэн өйдүөхтээхпит. Билигин аан дойдуга хайдыһыы бара турар, ол эбэтэр үтүө санаалаах дьон уонна илэ абааһылар киирсэллэр. Интэриниэтинэн куйаар ситимигэр информационнай сэрии бара турар. Ону хас биирдиибит өйдөөн, оҕолорбут буккуллубаттарын наадатыгар киэҥник көрүөхтээхпит. Саха сирэ Арассыыйа үрдүнэн холобур буолабыт. 90-с сылларга Михаил Николаев кэмигэр оҥоһуллубут бырайыактар федеральнай национальнай бырайыактар буоллулар. Билигин биир улууска тарҕаммыт хамсааһын бүтүн Арассыыйаҕа тарҕаныан сөп. Ол бэйэбититтэн тутулуктаах. Билигин олохпутугар элбэх уларыйыы киирээри турар, элбэх үп-ас хамсаары турар. Путин киһи уонна ыал сайдарын туһугар этэрин сайтыгар киирэн көрөөрүҥ. Манна бүтэһик этиитигэр киһи сайдыытын тула уонна ыал олоҕун тупсарар туһунан этэр. Үчүгэй бырайыактары нэһилиэктэн, улуустан саҕалаан өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник тарҕатыахха, федеральнай таһымҥа таһаарыахха наада. Өрөспүүбүлүкэ, улуус комплекснай сайдыыларын былаанныыр бырайыактарыгар бэйэҕит искититтэн этиилэри киллэриэхтээххит, — диэн ыллыктаах сүбэлэрин тиэртэ, саха омук саамай кырдьаҕас омук буолабыт диэн туран саха устуоруйатын кэпсиир кинигэлэрин аҕалбытын билиһиннэрдэ.

Холгума нэһилиэгин олохтоохторо Платон уонна Саргылаана Устиновтар “Үлэни уонна сынньалаҥы дьүөрэлээн” бырайыактара кыайыылаахтарга ааттанна.

“Киһи айылҕатынан сайдар дабаана” төгүрүк остуолга ыҥырыылаах ыалдьыттар санаа атастастылар, дьиэ кэргэттэргэ сүбэ-соргу биэрдилэр. Ыҥырыылаах ыалдьыттарга тэрийээччилэр Махтал суруктары туттардылар. “Саҥа кэм ыала” тэрээһини Елена Апросимова салайааччылаах “Методика” кырачааннар ансаамбыллара, Степан Копырин  ырыанан киэргэттилэр.

Киһи бу орто дойдуга ыал буолан оҕо төрөтөн, үтүө киһи гына иитэн утумун салгыыр. Маныаха оҕоҥ бары өттүнэн дэгиттэр сайдан, дьоллоох киһи тахсар кыаҕын ийэ, аҕа оҥороллор, дьиэ кэргэн эйгэтэ улахан оруоллаах. Аҕа дьиэ кэргэн суон дурдата, көмүскэлэ-харысхала, ийэ ыал тэбэр сүрэҕэ, кута-сүрэ буолаллар. Бэйэлэрин үтүө холобурдарынан үүнэр көлүөнэ ыччаты иитэ сылдьар кыайыылаах дьиэ кэргэттэргэ махтанабыт уонна ситиһиилэринэн эҕэрдэлиибит.

 

Марелла Баишева.