Көрдүүр-ирдиир үлэ барарын тухары – эрэл санаа уостубат…

Кыайыы 79 сылын көрсө 1941 сыллаахха Өлөчөйтөн сэриигэ баран сураҕа суох сүппүт саллаат кырамтата көһүннэ.

Ыам ыйын 8 күнүгэр Ленинградскай уобалас Новая Малукса байыаннай мемориалыгар Аҕа дойду сэриитигэр охтубут 195 буойун уонна Кыһыл Армия хамандыырын көстүбүт уҥуохтарын иккистээн ийэ сирдэрин булларыы сиэрэ-туома ыытыллыбыт.

Онно саха салаата Спиридон Семенович Билюкин көмүс уҥуоҕа көстөн, Өлөчөйтөн аймахтара Валентина Билюкина кыыһынаан Вилена Цыпандиналыын, Февронья Попова, Петр Егоров, Иван Билюкин бара сырыттылар.

Улуу кыргыһыы уоттаах хонуутугар ыытыллыбыт көрдүүр-чинчийэр хаһыыга булуллубут салааттар кырамталарын байыаннай сиэринэн чиэстээн-бочуоттаан көмпүттэр.

Ол туһунан биһиэхэ Чурапчы улууһун Хатылы нэһилиэгин олохтооҕо, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, «Саха-Азия оҕолоро» пуонда стипендиата Иван Степанович Билюкин маннык иһитиннэрдэ:

— Сааскы сылаас кэмнэр кэлэннэр, дьон-сэргэ, тулалыыр эйгэ барыта сэргэхсийэр, үөрэр-көтөр, сүүрэр-хаамар. Бу кэмҥэ сыл аайы хас биирдии киһини долгутар, куппутун-сүргэбитин аймыыр түгэн үөскүүр. Ол – Кыайыы күнэ. “Быйыл хайдах буолуой, хас бэтэрээн хаалла, параат буолуо дуо?” диэн ыйытыктар үүйэ-хаайа туталлар.

Судаарыстыба-судаарыстыба, омук-омук ааспыт алдьархайдаах Улуу сэриигэ бэйэлэрэ киллэрбит кылааттарын, санныларыгар сүкпүт сүтүктэрин туһунан ырыҥалыыр, ыараҥнатан көрөр. Киэҥ Арассыыйа киэлитигэр кэккэлэһэ олорор, биир ньыгыл сутурук буола сомоҕолоһон сору-муҥу көҥү тарпыт фашизмы сир ийэ ньуурун ыраастыырга сүҥкэн сүтүгү көрсүбүт, сирин-уотун алдьаттарбыт сэбиэскэй норуот үтүөтүн үлтү тэпсэ сатааччылар үксээн, үүнэн  иһэр курдуктар. Бэл, көҥүллэрин төннөртөрбүт, быстыспат сорҕобут буолан быыһаттарбыт, ыаллыы дойдуларбыт остуоруйа хаамыытын олуйа тутан, олуонатык саҥарар-иҥэрэр, туттар-хаптар буолан иһэллэр. Маннык кыбытык кэмҥэ биһиги дойдубут “Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат” диэн киэҥ далааһыннаах хамсааһыны тутан, ааспыт сэрии алдьархайын арыйыыга, ытык дьоммут ыраас ааттарын сөхсүтүүгэ сүҥкэн үлэни ыытар, албан ааттарын үйэтитэ сүгүрүйүүгэ сүдү тирэх буолар.

Маай дьоро күннэрэ ааһан, түбүктээх тыа ыалын күнэ түмүктэнэн, түүҥҥү уубун утуйан эрдэхпинэ, суотабай төлөпүөнүм тохтообокко тыаһаан, турарбар тиийдим. Арай, кэргэним балта Ирина Васильевна бассаапка ыыппыт: «Сэриигэ сураҕа суох сүппүт аймаххытын булбуттар», — диэн.

Сарсыардаттан аймахтарга төлөпүөннээн чахчытын билбитим, Билюкин Спиридон Семенович кырамтатын Санкт-Петербург диэкиттэн көрдүүр-ирдиир этэрээт булбут. Ол этэрээккэ Таня диэн Санкт-Петербурга юрист идэтигэр үөрэнэр Саха кыыһа баар. Кини аҕатыгар биллэрэн, “ким эмэ аймаҕа баар буоллаҕына, кэлэ оҕустун – ыам ыйын 8 күнүгэр көмүү буолар” диэбит. Ити ыам ыйын 4-с күнэ.

Түргэн үлүгэрдик хомуммута буолаат, хайаатар даҕаны тиийиэхтээхпит диэн, айаҥҥа туруннубут. Төрдүөбүт. Бииргэ төрөөбүт убайым игирэ кыргыттара Февронья Спиридоновна, Валентина Спиридоновна уонна кини кыыһа 8-с кылаас үөрэнээччитэ Вилена. Кинилэргэ таһаҕас буолан мин барыстым.

Манна даҕатан этэн аһардахха, 1941 сыллаахха биир балаҕан иһиттэн биэс эдэр уолаттар кыргыс хонуутугар кыттыһаары барбыттар: Семен Евсеевич икки уола – Анемподист уонна Спиридон, мин аҕам үс быраата – Степан Дмитриевич, Константин Дмитриевич уонна Петр Дмитриевич. Бу биэс уолтан Петр Дмитриевич эрэ сэрии инбэлиитэ буолан эргиллибит. Анемподист Курскай уобалас Сапогово сэлиэнньэҕэ госпиталга сытан өлбүт, Спиридон, Константин Ленинградскай фронт толоонугар үрүҥ тыыннара быстыбыт. Оттон Степан – ыаллыы Новгородскай уобаласка. Мин бу ахтыыбар кылгастык бу үс киһиэхэ тохтоон ылыам.

Сахаларга “Ойуурдаах куобах охтубат” диэн өс хоһооно баар. Биһиги сырыыбытыгар эмиэ аймах-билэ дьоммут күүс-көмө, сүбэ-ама буолан, барар-кэлэр билиэттэри  көрдөөн буларга көмөлөһөн, тирэх ылан, анараа өттүгэр көрдүүр-ирдиир этэрээттэр ытыстарын үрдүгэр түһэрэн, кыра оҕолуу дуу, күндү ыалдьыттыы дуу көрөн-истэн бүөбэйдээн, олус үчүгэйдик сырыттыбыт. Бэл, Кыайыы күнүн Санкт-Петербурга күүлэйдээн, сынньанан, сырыыбытыттан астынан кэллибит. Онон чугас дьоммутугар, ыраах хаалбыт саҥа доҕотторбутугар махталбыт муҥура суох.

Туох барыта силистээх-мутуктаах, төрүттээх-төбөлөөх. Онон бэрээдэгин быһыытынан, ааммытын аһан тахсыахпытыттан эргиллэн кэлиэхпитигэр диэри билиһиннэрэр санаалаахпын. Ол сэриигэ баран суорума суолламмыттарга төрөөбүт буордарын илдьээчилэргэ, сүгүрүйэ барааччыларга туһалаах буолуо дии саныырбыттан.

Барарбытыгар өбүгэбит өтөхтөрүттэн буор, алаһа дьиэбититтэн алаадьы, сиэр-туом толордорбут диэн этиҥ түспүт маһын, саһаҕа туос, үрүҥ сиэл хааччынан, төрдүс чыыһылаҕа Дьокуускайга муһуннубут. Итини сэргэ кыргыттарым барахсаттар, эдэр дьон буолан, бэйэбит уонна төрөөбүт нэһилиэкпит аатыттан Эҕэрдэ сурук, сувенир бэлэмнии охсубуттар. Бэһис сарсыарда бэлэм билиэттэринэн, Москва куорат манан баар диэн, көтөн күпсүтэ турдубут. Онтон тимир суолунан Санкт-Петербурга тиийдибит. Вагоммутуттан тута Наталья Владимировна Бородай массыынатыгар олорсон салгыы айаннаатыбыт. Ити Наталья Владимировна кэргэнинээн Максим Авенирович Снятковтуун Байыаннай академия курсааннарыттан тэриллибит ”Курск” диэн көрдүүр-ирдиир этэрээт салайааччылара. Бу этэрээт олорор балаакка лааҕырдарыгар тиийиэхтээхпит. Аара баран иһэн Наталья Владимировна куораты билиһиннэрэн уҥа-хаҥас өттүбүтүгэр туох баарын кэпсээн сэргэхситэ истэ.

Куораттан тахсан баран “Төһө да ыар сүтүгү көрүстэр, биһиги дойдубут олус сиэрдээхтик дьаһынан олорор. Бэл, ниэмэс сэриилэрин сүтүктэрин көрдөрөр анал мемориал баар” диэн тохтоон ол мемориалы көрдөрдө. Ол курдук элбэҕи көрөн-истэн Ленинградскай уобалас сиригэр Новая Малукса баар лааҕырга тиийдибит. Онно Максим Авенирович көмөлөһөөччүлэринээн көрсөн, армейскай овсянка хааһынан «перловканан» күндүлээн көрүстүлэр. Манна тиийэммит биир дойдулаахпытын, биллэрии ыыппыт күндү кыыспытын Таняны көрүстүбүт. Аһаан сэниэ киллэринэн, этэрээт байыастарын кытары көрсөн кэпсэттибит. Ол кэннэ электричканан, «санитарнай захоронение» диэн ааттыыр, Спиридон Семенович уонна кини бииргэ хараллыбыттарын булбут сирдэригэр, сирдээн илтилэр. Бу тимир суолтан, кураанах соҕус сиринэн кэрийэ хаамтахха, 2 км курдук тэйиччи хаһыы эбит. Тулата эргиччи эрэһиинэ саппыкынан эрэ сэрэнэн сылдьыахха сөптөөх нуудара дойду. Хаспыт омуһахтара толору уунан туолан көрүстэ. Бэрт кыараҕас иэннээх сэнэрээт боруоҥката дииллэр. Онтон 22 буойун кырамтатын хостообуттар. Олортон икки эрэ киһи кимэ-туга кыайан быһаарыллыбыт. Маны быһаарарга сүрдээх үгүс, бириинчик эспэртиисэ үлэтэ ыытыллар диэн кэпсииллэр. Ол туһунан сиһилии кэпсээтэххэ бүтүн кинигэ буолуох курдук. Булуллубут сиригэр сиэр-туом толордубут, уоту аһаттыбыт, сыт таһаардыбыт, буруонан ыраастанныбыт. Итиннэ, Спиридон капсулатын Антоша булбута диэн билиһиннэрдилэр. Биһиги мээрэйбитинэн үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр уолу ыҥыран таһаарбыттарыгар “Где Антоша?” диэн дьээбэрэммин аллараттан өрө көрө таһаарбытым, миигиттэн төбө үрдүк уол таҥнары көрөн турар.

Ити Спиридону сэргэ Бурятияттан ыҥырыллыбыт буойун кимнэрэ-туохтара биллибит. Ол буойун сиэнэ кэргэнинээн көмүү кэмигэр кэлбиттэрэ. Онно билсибиппит, кийиит Дьокуускай кыыһа эбит. Биир дойдулаахтар көрсөн күө-дьаа кэпсэтэн арахсыбыппыт.

Итинтэн салгыы Кириши диэн куоракка гостиницаҕа тимир суолунан, станцияттан массыынанан илтилэр. Манна Наталья Изотовна Некрасова диэн көрүстэ. Кини туһунан кылгастык да буоллар, чуолаан, бэлиэтиир наада.

Новосибирскайтан, “Поиск-МГиВ” диэн (Мужество, Героизм и Воля) кадеттар сэттэ уонтан тахса киһилээх этэрээттэрин салайааччыта, үөрэхтээһиҥҥэ, наукаҕа уһун кэмнээх таһаарыылаах үлэтин, норуоттар доҕордоһууларыгар улахан кылаатын иһин «За заслуги перед Отечеством» уордьан  кавалера, 68-с эспэдииссийэ салайа сылдьар улаханнык ытыктанар киһи эбит. Били биһиги маҥнай көрсүбүт “Курск” этэрээт салайааччылара киниэхэ үөрэммит, кини салайыытынан үлэлээбит, билигин бэйэлэрэ туһунан этэрээттээх Наталья Владимировна, Максим Авенирович эбиттэр.

Киэһээ хойут, 11 чаас саҕана Наталья Изотовнаттан “Биһиги өссө биир убайбытын булуохтаахпыт, сүбэлээ” диэн көрдөспүппүтүгэр “Көрдүүр киһигит аатын мин булан биэриэхпин сөп, ол эрээри, онно билигин эрэ бардахпытына сатанар. Сарсын күнү-быһа атын былаан – Улуу Новгородка барабыт” диэтэ. Онон түүннэри Кириши куорат мемориалыгар айаннаатыбыт. Дэбигис баҕайы Константин Дмитриевич Билюкин аатын булан, мрамор тымныы сирэйин имэрийэ туран, “ыксалга бэлэмэ суох кэлэммит, муҥ саатар сибэкки уурумаары гынныбыт” дэспиппитигэр көмөлөһөөччүбүтүн ыытан сибэкки булларан үөрүү бөҕө буоллубут. Гостиницабытыгар төннөрбүтүгэр суол былаһын тухары махтанан тиийдибит.

Сарсыҥҥытыгар Новгородскай уобаласка айаннаатыбыт. Суол кытыытыгар баар Арассыыйаҕа соҕотох мемориалга, Власов генерал саллааттарыгар, хамандыырдарыгар аналлаах мемориалга сырыттыбыт. Кырдьык да, ол генерал таҥнарбытыгар көннөрү бирикээһи толорбут саллаат туох буруйдаах буолуой диэн санаатыбыт. Мемориалы ыраастыы, кырааскалыы сылдьар дьону көрө-көрө ону өссө ордук итэҕэтэр, ылынар эбиккин. Бу сылдьаммыт тыраассаттан чугас Долгово диэн дэриэбинэ баарын билэммит харахпыт уоттанна. Ол дэриэбинэҕэ Степан Дмитриевич Билюкин диэн өссө биир убайбыт сытар.

Новгородскай уобалас киин куоратын кириэмилэ, дьэ кырдьык, киһи хараҕын толорор, дуоһутар, астыннар. Баараҕай тутуулар, туох да кээрэтиэ, кэбирэтиэ суох курдук кириэппэс истиэнэтэ…

Төннөрбүтүгэр сарсыҥҥы сырыы торумун тобула сатаатыбыт. Гостиницабытыгар кэлэн аһыы олорон, ол санаабытын Наталья Изотовнаҕа этэммит соһуттубут.

“Ну вы, якутяне, даете! С вами не соскучишься” диэн сөхтө эрээри, бачча ыраахха кэлбит дьон баҕа санаатын толорон биһигини Долговоҕа илдьэр, аҕалар, эрэллээх киһини була оҕуста.

Күүттэриилээх-көһүттэриилээх ахсыс чыыһылабыт үүннэ. Сарсыарда уһуктан түннүгүнэн көрбүппүт, түүннэри хаар түспүт. Новосибирскай көрдүүр-ирдиир этэрээтин кытта “Курск” лааҕырыгар тиийдибит. Дьиҥинэн, биһиэхэ Мемориалы эрдэ кэлэ сырыттахпытына көрдөрбүттэрэ, кэпсээбиттэрэ. Билигин Мемориал Кыайыы 80 сылыгар бэлэмнэнэн саҥалыы сөргүтүллэн эрэр эбит. Ол үлэтин Белоруссияттан анал биригээдэ толоро сылдьар. Быйыл сайын бүтэрэр соруктаахтар диэбиттэрэ.

Бэрт элбэх буойун уҥуоҕа хараллан сытар курдук көстөр. Ити биһиги алтыспыт этэрээттэрбит 17000 суорума суолламмыт саллааты булан харайбыттар. Үгүс саллаат үтүө аатын төнүннэрбиттэр.

Тэрээһин буоларын күүтэ сырыттахпытына Наталья Изотовна биир уолу батыһыннаран киирдэ уонна: «Эдуард Викторович диэн разведчик уол», — диэтэ. Онтон билбиппит, биһиги убайбыт сыппыт сирин булбут эбит. Кинилиин быһа тардан наһаа истиҥник, үөрэн кэпсэттибит, сахалыы харысхал бэлэхтээтибит. Уолбут кылгастык бэйэтин туһунан кэпсээтэ, поисковай этэрээккэ үлэлээбитэ ырааппыт. Манна кэпсээбиттэринэн, бастаан разведчик баран, сири кэрийэн көрдөөн, манан баар диэн этэр эбит. Наталья Изотовна этэринэн: «Эдик тыаҕа барда да, хайаан да булар»,‒ диир. «Кини биһиги  талисмааммыт» дииллэр эбит. Онтон бүгүн, атын этэрээттэр эмиэ кэлэннэр, 195 саллааты үйэ-саас тухары оннуларын булларыахтаахтар. Олортон 10 эрэ саллаат аата-суола чуолкайдаммыт. Көмүүгэ кыттаары ааспыт сылларга эмиэ кэлбит дьон, саҥа булуллубуттар аймахтара, көрдүүр-ирдиир этэрээттэр байыастара, бэрт элбэх киһи тоҕуоруспут.

Ииҥҥэ түһэрэргэ ааттара биллибиттэр тус хоруоптарга, атыттары биир хоруопка төһө батарынан хаалаан түһэрэллэр. Биһиги “Билюкин Спиридон Семенович. 1942 г.” диэн суруктаах хоруобу түһэрэллэрин олус долгуйа көрдүбүт. Арассыыйа “Мир” теле-ханаалтан суруналыыс, оператор кэлэннэр устан, интервью ылан бардылар. Ол матырыйаалы ити күн телевизорга көрдөрбүттэр. Итини таһынан “Курск” курсааннара бэлэмнээбит матырыйааллара интэриниэккэ тарҕаммыт. Онон барытыгар кыттыылаах буоламмыт, олус үөрэ иһиттибит, көрдүбүт.

Көмүүгэ Арассыыйа бэрэсэдьиэнигэр Саха сирин Бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтиттэн Евгений Михайлович Петров, Саха сирин Санкт-Петербурдааҕы култуурунай общинатын бэрэсидьиэнэ Гаврил Афанасьевич Троев кэлэннэр кыттыыны ылан бардылар. “Кэлин 16 сыл устата мантан биир да саха буойуна көстө илик этэ, онон хайаатар даҕаны кыттыыны ыллахпытына сатанар” диэн кэлбиттэрэ, аймахпыт аатыгар сүгүрүйбүттэрэ эмиэ туһугар улахан махталлаах түгэн буоллаҕа. Туһааннаах дьонугар, Спиридон Семенович аймахтарыгар суолтата да улахан. Кинилэри кытары сибээһи олохтообут, билигин Санкт-Петербурга олорор, үлэлиир бырааппытыгар Петр Петрович Егоровка махталбыт улахан.

Күнүскү аһылык кэнниттэн поеһынан Кириши куораппытыгар киирэммит, Наталья Изотовна булан биэрбит массыынатыгар олорон Новгородскай уобалас диэки айаннаатыбыт. Суола да үчүгэйэ (асфаал), балтараа чааһыттан тыраассаттан туораан Долгово диэки суолу туттубут. Кырдьык, тыраассаттан чугас, суола да үчүгэй, түөрт эрэ биэрэстэ курдук асфаалламматах. Дэриэбинэбит бэрт кыра, аҕыйах дьиэлээх, дьон-сэргэ мээнэ сылдьыбат дойдута. Дэриэбинэ уһугар бэйэ күүһүнэн оҥоһуллубут мемориалга  Степан Дмитриевич Билюкин-II аатын буламмыт улаханнык үөрдүбүт.

Сорукпутун толорбут дьон быһыытынан күө-дьаа төнүннүбүт уонна курдары Санкт-Петербурга, бырааһынньыктааҕы, хотугу столицаны көрө айаннаатыбыт.

Ыам ыйын 9 күнүн толору биһигини сирдээн, арыаллаан үгүс үтүө өйдөбүлү хаалларар пааматынньыктары көрдөрбүт биир дойдулаахпыт Павел Андреевка эмиэ махталбытын биллэрэн дойдубутун үөрэн-көтөн, өрөйөн-чөрөйөн этэҥҥэ буллубут.

Маннык, Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймыыр алдьархай аны хаһан да ааҥнаабатын”‒ диэн Иван Степанович Билюкин түмүктээтэ.

82 сыл буолан баран сураҕа суох сүппүт ахсааныгар сылдьыбыт саха саллаатын аата тиллэн, киһилии хараллан, ийэ буору булбутун долгуйа иһиттибит. Ааспыт алдьархайдаах сэрии толоонугар охтубут төһөлөөх элбэх биир дойдулаахтарбыт өссө да биллибэккэ сыталлара буолуой? Маннык көрдүүр-ирдиир үлэ барарын тухары – эрэл санаабыт уостубат…

 

Елизавета Неустроева.